Vietsuccess đã có vinh dự được trò chuyện cùng GS.TS Triết học Thái Kim Lan trong mini-series Non sông nghìn thuở với nhiều góc nhìn sâu sắc và mới mẻ về hệ tư tưởng của Vua Trần Nhân Tông – vị Phật Hoàng của Việt Nam từ thế kỷ 13. Tư tưởng của vua Trần Nhân Tông là một triết lý hành động đầy sống động, mang nhiều giá trị có thể soi sáng và áp dụng trong nhiều lĩnh vực ngày nay.

Phật giáo “sáng tạo” của vua Trần Nhân Tông

Ở độ tuổi xưa nay hiếm, GS.TS Triết học Thái Kim Lan vẫn toát lên nguồn năng lượng tích cực và tươi trẻ, bà đặc biệt hào hứng hơn khi chia sẻ về nhân vật được bà xem như thần tượng kể từ khi bước chân vào con đường nghiên cứu triết học Đông – Tây. Bà cho biết: “Giai đoạn lịch sử của nhà Trần là giai đoạn của hào khí Đông A. Những năm tháng du học, khi nhắc đến lịch sử Việt Nam và các triều đại, tôi đều kể câu chuyện về vua Trần Nhân Tông một cách tâm đắc và tự hào. Từ đó, tôi đã xem việc nghiên cứu về vua như một công án của cuộc đời mình”.

GS.TS Thái Kim Lan chia sẻ cùng host Quốc Khánh trong chương trình Non sông nghìn thuở

Bà nhận định vua Trần Nhân Tông là người “nắm được Phật giáo một cách vô cùng sáng tạo”. Không nhìn nhận Phật giáo như các tôn giáo khác, vua Trần Nhân Tông xem đạo Phật như một triết lý, một tư tưởng sống, một bộ môn khoa học mà ở đó mỗi người học cần vận dụng một cách sáng tạo và chuyển hóa thành hành động. Là người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, vua Trần Nhân Tông đã kế thừa và kiện toàn hệ thống tư tưởng Phật giáo từ ông nội Trần Thái Tông và cha Trần Thánh Tông, từ đó đúc kết thành tư tưởng “Cư trần lạc đạo” – một tư tưởng cốt lõi mang bản sắc của riêng ông. 

Điểm mới mẻ và tâm đắc nhất trong tư tưởng Trần Nhân Tông, theo Giáo sư Thái Kim Lan, nằm ở cách ngài biến hóa khái niệm “khổ” của đạo Phật. Thay vì nhìn cuộc đời là bể khổ để tìm cách thoát ly, vua Trần Nhân Tông đã chuyển đổi nó thành một tinh thần lạc quan hơn: “Cư trần lạc đạo” – ở đời vui đạo. Tư tưởng này nhấn mạnh việc không thoát ly khỏi cuộc đời vô thường mà biến cái lẽ vô thường đó thành suối nguồn sáng tạo cho bản thân. Ngài nhìn đạo Phật như “mùa xuân”, không phải “mùa đông”.

Tư tưởng của vua Trần Nhân Tông hoàn toàn có thể áp dụng linh hoạt trong thời đại ngày nay

Một khái niệm trung tâm tạo nên nội lực phi thường cho vua Trần Nhân Tông là “Vô Ngã”. Theo Phật giáo, nỗi sợ hãi lớn nhất của con người là sợ cái chết. Đức Phật tìm ra giải đáp cho nỗi sợ này bằng cách định nghĩa lại “cái ngã” thành “vô ngã”. Điều này có nghĩa là cái ngã của chúng ta cũng biến đổi theo thời gian, vô thường như chính cuộc đời mình. Chính trong sự biến đổi và vô thường này, chúng ta tìm thấy sức mạnh và sự vĩnh cửu. Hiểu rõ tính chất của cái chết là một sự biến đổi giúp chúng ta đối diện với nó mà không sợ hãi, sống tự tại, độc lập, hồn nhiên và sáng tạo ngay trong hoàn cảnh duyên khởi. Khái niệm vô ngã là điều kiện tiên quyết để chuyển đổi từ trạng thái “trì trệ” (đứng yên, không thay đổi) sang trạng thái “trí tuệ” (hiểu biết sâu sắc, sáng suốt).

Giáo sư Thái Kim Lan đặc biệt tâm đắc với câu nói của vua Trần Nhân Tông: “Mỗi lần nêu ra một lần mới”. Điều này thể hiện tính năng động, sáng tạo và không ngừng đổi mới trong tư tưởng của ngài. Tư tưởng không bao giờ cố định mà luôn cần được làm mới để giải quyết những câu hỏi và thách thức của thời đại. Sự làm mới này không chỉ là thay đổi lý thuyết mà chủ yếu nằm ở hành động. Chỉ thông qua hành động, chúng ta mới tạo ra được cái mới, vượt ra khỏi sự trì trệ. 

GS.TS Thái Kim Lan hào hứng khi chia sẻ về những triết lý sâu sắc trong tư tưởng của vua Trần Nhân Tông

Ứng dụng tư tưởng vua Trần Nhân Tông để khơi dậy tinh hoa bản sắc Việt 

Giáo sư Thái Kim Lan xem việc nghiên cứu tư tưởng Trần Nhân Tông là cơ hội để truy vấn và hiểu rõ hơn về căn tính văn hóa Việt Nam, không chỉ ở những khía cạnh lịch sử mà còn ở tiềm năng ứng dụng trong đời sống hiện đại. Bà cho rằng căn tính Việt có một nền tảng mạnh mẽ và linh hoạt, có khả năng tiếp nhận và sáng tạo một cách độc đáo, và việc khơi dậy tinh hoa của tư tưởng Trần Nhân Tông chính là cách để nuôi dưỡng những khía cạnh tích cực nhất của bản sắc dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. 

Bà cũng nhấn mạnh rằng không nên khư khư nghĩ người Việt là xấu hay ích kỷ mà cần nhìn rộng và thoáng ra dựa trên bối cảnh lịch sử. Căn tính không phải thứ bất di bất dịch mà là sự chuyển biến của bản ngã theo từng thời kỳ và do vậy với sự năng động và linh hoạt, người Việt có đủ điều kiện để giác ngộ, thông minh và mạnh mẽ. GS.TS Thái Kim Lan cho rằng phương pháp giáo dục Phật giáo với cái nhìn khoa học, bi-trí-dũng nếu được khai thác đúng cách sẽ tạo cho chúng ta nhiều cơ hội khác biệt so với các quốc gia khác trên thế giới. Người Việt với sự thông minh, linh hoạt, sẵn sàng học hỏi cái mới, rất phù hợp với cách tiếp cận này, quan trọng là chúng ta không nên khư khư giữ quan điểm của mình mà cần mở mang đầu óc để tiếp cận vấn đề đa chiều hơn. 

Host Quốc Khánh đặt nhiều câu hỏi gợi mở về việc áp dụng tư tưởng của vua trong thời đại ngày nay

Căn tính Việt cũng thể hiện rõ hơn trong tư tưởng của Trần Nhân Tông ở khía cạnh yêu chuộng hòa bình. Người dân Việt Nam vốn giàu lòng yêu thương, luôn kêu gọi hòa bình, tránh xung đột với các quốc gia trên thế giới. Điều này được minh chứng bởi hành trình đi hoằng pháp ở phương Nam của vua Trần Nhân Tông, ông không chỉ đi khảo sát địa thế mà còn là để tuyên bố hòa bình cho tất cả mọi người. Theo Giáo sư Thái Kim Lan: “Lý tưởng hòa bình là một trong những điểm mấu chốt của đạo Phật. Và ngày nay đây cũng là vấn đề cấp bách vì toàn cầu hóa cũng đang dẫn đến nhiều xung đột do chủ nghĩa dân tộc, dân túy. Và do vậy Việt Nam cần củng cố hòa bình của mình nhiều hơn bằng nhiều phương pháp khác nhau và trong đó có phương pháp của vua Trần Nhân Tông”. Bà cũng nhấn mạnh Việt Nam hoàn toàn có thể đóng góp hòa bình cho thế giới thông qua công tác văn hóa. 

Lãnh đạo đất nước và doanh nghiệp dựa trên nền tảng tư tưởng vua Trần Nhân Tông 

Xuyên suốt cuộc nói chuyện, dù đan xen nhiều nguyên lý triết học Đông – Tây cũng như các tư liệu lịch sử quý báu về thời nhà Trần, GS.TS Thái Kim Lan vẫn nhiều lần khẳng định những tinh túy của hệ tư tưởng vua Trần Nhân Tông vẫn hoàn toàn có thể áp dụng cho thời đại ngày nay. Bà lý giải: “Tư tưởng vua Trần Nhân tông là hệ tư tưởng mà Việt Nam cần triển khai và lan tỏa, tính năng động, sáng tạo của nó cho phép chúng ta tìm ra được rất nhiều lời giải cho thế hệ của mình”. 

Khách mời và host đã có một buổi trò chuyện sâu sắc về vị Phật hoàng của Việt Nam

Thật vậy, đối với lãnh đạo đất nước, cách vua Trần Nhân Tông chiến thắng các cuộc chiến chống Nguyên Mông, nội trị và ngoại giao là những bài học quý giá. Ngoại giao với Trung Quốc của ông được mô tả là “khôn khéo nhưng không khuất phục”, luôn giữ thể diện quốc gia và nền tự chủ. Về nội trị, ông lo cho sự ấm no của dân và chú trọng phát triển kinh tế, có những biện pháp phát triển cho toàn dân, đặc biệt là nâng đỡ nông dân. Ngoài ra, tầm nhìn ngoại giao với các nước lân cận, như việc gả Công chúa Huyền Trân, cho thấy tầm nhìn “toàn cầu hóa”, hướng tới giao hảo và cùng sống hòa bình với nhau thay vì chỉ chiến tranh.

Đối với lãnh đạo doanh nghiệp trong thời bình, tư tưởng Trần Nhân Tông cũng có sự liên hệ sâu sắc. Thời Trần, vua không đặt nặng phân biệt đẳng cấp sĩ, nông, công, thương, thậm chí coi trọng vai trò của nông dân. Tinh thần bình đẳng này có thể áp dụng trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, coi mọi người bình đẳng, cùng hợp tác, lo cho nhân viên như lo cho dân. Ngoài ra, việc giao lưu thương mại thời Trần góp phần làm phồn thịnh đất nước, gợi ý tinh thần hợp tác, giao hảo thay vì cạnh tranh đối đầu để cùng phát triển cho các doanh nghiệp ngày nay. 

Tóm lại, tư tưởng triết học của vua Trần Nhân Tông, với những khái niệm cốt lõi như Cư Trần Lạc Đạo, Vô Ngã, Vô Úy, cùng tinh thần thiền nhập thế và nguyên lý “làm mới” không ngừng thông qua hành động, là một di sản quý báu. Dù từng bị mai một, nhưng giá trị của nó vẫn còn nguyên vẹn và mang tính thời sự cao trong bối cảnh hiện đại đầy biến động, đòi hỏi sự chuyển đổi từ trì trệ sang trí tuệ, từ cạnh tranh sang hợp tác, và từ lo âu sang tự tại và sáng tạo. Việc nghiên cứu, hệ thống hóa và ứng dụng tư tưởng này không chỉ quan trọng cho sự phát triển của cá nhân và dân tộc Việt Nam mà còn là tiềm năng đóng góp vào nền văn minh chung của thế giới.

Để tìm hiểu rõ hơn về triết học Trần Nhân Tông cũng như ứng dụng thực tế trong đời sống hiện đại, các bạn có thể theo dõi chuyên sâu cuộc trò chuyện tại đây.

Chương trình hân hạnh có sự đồng hành của Biti’s trong tập podcast này!