Con người bị kết án phải tự do

Chúng ta thường nghĩ tự do là một đặc quyền, một món quà tuyệt vời của cuộc sống. Nhưng triết gia Jean-Paul Sartre lại đưa ra một góc nhìn đầy thách thức: “Con người bị kết án phải tự do”.

Tại sao lại gọi là “bị kết án”? Bởi vì tự do không chỉ đơn thuần là việc được quyền chọn lựa mà nó đi kèm với một gánh nặng khổng lồ: sự trách nhiệm tuyệt đối. Mỗi khi chúng ta đưa ra một lựa chọn, chúng ta bắt buộc phải đón nhận toàn bộ một bộ ba không thể tách rời: Kết quả (những gì ta mong muốn), Hệ quả (những tác động trung tính kéo theo) và Hậu quả (những rủi ro tiêu cực).

Bất kỳ lựa chọn nào cũng sẽ tạo ra những chấn động trên bốn bình diện cốt lõi của đời sống: Vật lý (những thay đổi về vật chất, cơ thể), Tâm lý (những cảm xúc buồn vui, lo âu, xấu hổ), Xã hội (sự sứt mẻ trong các mối quan hệ hay sự trừng phạt từ cộng đồng, pháp luật), và cao nhất là bình diện Hiện sinh (lựa chọn đó có giúp bạn trở thành phiên bản mà bạn khao khát hay không). Đứng trước sự thật thực tế này, bạn không thể đổ lỗi cho hoàn cảnh, không thể oán trách cha mẹ, thầy cô hay bạn bè xúi giục. Bạn là tác giả duy nhất và phải chịu trách nhiệm 100% cho mọi chương sách trong cuộc đời mình.

Hơn thế nữa, để đạt được sự tự do đích thực, con người cần phải vượt qua ba tầng trói buộc:

• Tự do khỏi vật: không bị lệ thuộc hay bất an vì thiếu vắng vật chất, danh vị.
• Tự do khỏi người: độc lập trong các mối quan hệ, không bám chấp độc hại
• Tự do khỏi chính mình: thoát khỏi sự thao túng của bản năng, định kiến xã hội và cái tôi ngã mạn). 

Tự do hoàn hảo nhất chính là sự “trung đạo” – khi bạn có thể thong dong di chuyển giữa các thái cực, lúc cần yêu thương thì trọn vẹn yêu thương, lúc cần một mình thì tự tại một mình mà không vướng bận bất kỳ điều gì.

Làm thế nào để chọn ra được triết lý giáo dục tối ưu?

Đứng trước nhận thức về quyền tự do và trách nhiệm hiện sinh, câu hỏi tiếp theo được đặt ra là: Làm thế nào để giáo dục giúp con người tận dụng được quyền tự do ấy? Thực tế, không có một “học thuyết thống nhất” hay một triết lý giáo dục nào có thể giải quyết được vạn năng mọi vấn đề.

Lịch sử đã chứng kiến vô vàn các phương pháp tiếp cận: Từ giáo dục tập trung vào kiến thức cốt lõi (Essentialism), tri thức vĩnh cửu của tiền nhân (Perennialism), giáo dục thay đổi hành vi (Behaviorism), cho đến giáo dục đề cao tiến trình sai – sửa (Progressivism) hay khả năng tự xào nấu tri thức (Constructivism). Chúng ta không thể hợp nhất mọi triết lý lại thành một nồi lẩu thập cẩm, mà cần nhìn chúng như những công cụ văn hóa, “gặp chuyện thì ứng biến, khi cần cái gì mình dùng cái đó”.

Tuy nhiên, trong thế giới hiện đại đầy rẫy sự quá tải, nguyên tắc quan trọng nhất trong việc định hình giáo dục lại không nằm ở việc “thêm vào”, mà là “bớt đi trước khi thêm”.

Trẻ em ngày nay đang sống một cuộc đời xoay quanh yêu cầu của người khác: từ lịch học chính khóa, học thêm, kỳ vọng của cha mẹ, cho đến áp lực phải chạy theo trào lưu của mạng xã hội. Các em kiệt sức và chỉ còn đủ sức cho những hoạt động giải trí thụ động. Vậy thì lấy đâu ra không gian để các em tự định hướng tương lai?

“Giáo dục là cái cơ hội, là cái môi trường, là cái tạo điều kiện và là một sự khuyến khích, hỗ trợ mang tính cá nhân hóa để cho mỗi người học có thể sống trọn vẹn một cái cuộc đời ý nghĩa của mình. Ý nghĩa đó cũng không phải là một ý nghĩa có sẵn mà ý nghĩa của mỗi người sẽ tự mình kiến tạo nên bằng từng viên gạch một.”

Để trẻ em tự thắp đuốc lên đi tìm ý nghĩa cuộc đời, cha mẹ và nhà trường cần phải lùi lại, cắt giảm áp lực để trả lại cho các em không gian và thời gian. Hãy để các em được va vấp, được tự đưa ra quyết định và tự nếm trải hệ quả của mình, bởi những bài học tự trải nghiệm bao giờ cũng là những bài học sâu sắc nhất.

Tận hưởng hành trình kiếm tìm ý nghĩa

Triết học hiện sinh chỉ ra một sự thật có phần tàn nhẫn nhưng lại vô cùng tự do: Sự vô nghĩa của cuộc đời (Absurdity). Cuộc đời này bản chất là vô lý, vô trật tự và hoàn toàn không có sẵn một ý nghĩa nào được đóng gói để trao tay cho bạn. Chúng ta giống như những người thợ xây, nhận một mảnh đất trống thay vì một căn biệt thự xây sẵn, và từ đó phải dùng đôi tay của mình để tự xếp lên từng viên gạch ý nghĩa cho riêng mình.

Nhiều người trẻ bị kẹt lại vì mải miết đi tìm những ý nghĩa vĩ mô xa vời mà quên mất rằng, bản thân sự tồn tại của chúng ta đã là một điều vô cùng kỳ diệu. Chỉ riêng việc hàng tỷ tế bào phối hợp một cách vi diệu để tạo ra khả năng hít thở, suy nghĩ và cảm nhận của bạn đã là một phép màu mà tạo hóa ban tặng. Đôi khi, chúng ta vô tình tự đày đọa mình vào một cuộc truy đuổi ý nghĩa đầy mệt mỏi và không cần thiết.

“Chúng ta không thể thông minh hơn bản thân mình ở thời điểm hiện tại… cho nên chúng ta cứ trọn vẹn với cái khoảnh khắc này, với những gì mà chúng ta đang sống, đang làm, đang học, đang trải nghiệm, đang đau khổ, đang hạnh phúc, tất cả mọi thứ nó chính là cuộc sống và đó chính là ý nghĩa cuộc sống.”

Đừng dằn vặt quá khứ về những lựa chọn sai lầm, và cũng đừng mệt mỏi tính toán mọi đường đi nước bước để lo thay cho phiên bản tương lai của chính mình. Phiên bản tương lai của bạn sẽ già dặn hơn, nhiều kinh nghiệm hơn, nhiều tài nguyên và sự thông thái hơn để tự giải quyết những bài toán của họ.

Trạng thái viên mãn nhất của một kiếp nhân sinh không phải là lúc ra đi bạn cười còn người khác khóc, mà là khi bạn nhắm mắt lìa đời, bạn nở một nụ cười rạng rỡ, và tất cả mọi người xung quanh cũng mỉm cười. Họ cười vì cùng chiêm ngưỡng một cuộc đời quá đỗi trọn vẹn, quá đỗi ý nghĩa và đã mang lại vô vàn những giá trị tốt đẹp cho nhân sinh. Hành trình tìm kiếm ý nghĩa không nằm ở vạch đích, mà nằm ở chính giây phút bạn đang sống, đang tận hưởng và được là chính mình ngay lúc này. Để xem trọn vẹn cuộc trò chuyện ý nghĩa này bạn có thể truy cập tại đây.