Trong tập 7 của Thought Show mùa 3 – Triết học trong đời sống, host Hải Trường trò chuyện cùng Giáo sư Trương Nguyện Thành – nhà khoa học, nhà giáo dục, người truyền cảm hứng về tư duy đổi mới – để cùng chất vấn: điều gì thực sự dẫn dắt đời sống con người: những mục tiêu có thể đong đếm, hay một ý nghĩa vượt qua cả chính ta? Từ những khoảnh khắc suy tư giữa cuộc đạp xe hàng trăm cây số, về những giới hạn vật lý và tâm lý, khát khao và buông bỏ, đến hành trình kiên trì thắp sáng ngọn đuốc bên trong mỗi người, tất cả sẽ được gói trong tập podcast này.

Chúng ta sống vì mục tiêu hay vì ý nghĩa?

Hành trình cuộc đời của mỗi người thường được lấp đầy bởi vô vàn những gạch đầu dòng mang tên mục tiêu. Mục tiêu là những thứ hiện hữu, có thể cân đo đong đếm được như một tấm bằng đại học, một mức lương hai mươi triệu hay một chiếc xe hơi đắt tiền. Sự thỏa mãn khi đạt được mục tiêu mang lại cho chúng ta cảm giác hưng phấn nhờ sự giải phóng dopamine trong não bộ, tạo nên động lực mạnh mẽ để chúng ta tiến lên phía trước. Thế nhưng, nếu chỉ sống chết theo đuổi một mục tiêu duy nhất mà bỏ quên ý nghĩa sâu xa đằng sau nó, con người rất dễ rơi vào khoảng không vô định. Câu chuyện về những vận động viên Olympic vĩ đại dành cả thanh xuân để theo đuổi huy chương vàng, nhưng rồi lại chìm vào trầm cảm và nghiện ngập sau khi đứng trên đỉnh vinh quang, là một minh chứng rõ nét cho việc có mục tiêu nhưng thiếu đi ý nghĩa để tiếp tục thức dậy vào ngày hôm sau.

Ngược lại, một cuộc đời mang đầy lý tưởng và ý nghĩa nhưng thiếu vắng những mục tiêu cụ thể lại dễ khiến người ta trở nên chông chênh. Nếu bạn sống trọn vẹn vì môi trường, vì cộng đồng, nhưng lại không có một mục tiêu tài chính hay sự nghiệp rõ ràng để nuôi dưỡng chính bản thân mình, bạn sẽ dễ rơi vào cảnh rày đây mai đó, thiếu đi sự phát triển bền vững. Ý nghĩa sống phải là một thứ gì đó vượt ra khỏi giới hạn cá nhân, kết nối ta với cộng đồng và xã hội, mang lại cho ta những hormone hạnh phúc dài hạn như oxytocin hay serotonin. Do đó, mục tiêu và ý nghĩa không phải là hai thái cực loại trừ nhau. Mục tiêu cho ta động lực để bắt đầu, còn ý nghĩa chính là bệ phóng giúp ta duy trì sự bền bỉ trên suốt chặng đường dài.

Sống có ý nghĩa tốt nhưng mà cần phải có cái mục tiêu rõ ràng cho phát triển cái cuộc đời của cá nhân mình. Sống có ý nghĩa mà lại thiếu mục tiêu thì nó sẽ lê lết.

Đi tìm muôn hình vạn trạng của hạnh phúc

Khi nhắc đến việc mưu cầu hạnh phúc, chúng ta thường lầm tưởng hạnh phúc đồng nghĩa với việc sở hữu thật nhiều vật chất hay đạt được mọi khoái cảm tức thời. Việc mua được một chiếc điện thoại đời mới hay một chiếc xe sang có thể mang lại niềm vui sướng tột độ, nhưng cảm giác ấy sẽ nhanh chóng tan biến chỉ sau vài tuần. Trong khi đó, ở những bản làng vùng sâu vùng xa, nơi con người không hề sở hữu những tiện nghi xa hoa, họ vẫn ánh lên nụ cười rạng rỡ và sự bình yên tận sâu trong ánh mắt. Hạnh phúc của họ không được đong đếm bằng những món đồ đắt đỏ, mà được xây đắp từ tình yêu thương, từ sự gắn kết gia đình và cộng đồng. Điều này minh chứng rằng hạnh phúc thực sự bền vững không nằm ở sự thỏa mãn vật chất, mà nằm ở ý nghĩa của những giá trị tinh thần ta trao đi và nhận lại.

Hơn thế nữa, hạnh phúc không có nghĩa là khước từ những đắng cay, bởi cuộc đời vốn dĩ đa sắc màu và đủ đầy mọi dư vị. Nhiều người thường nói về triết lý buông bỏ như một cách để tìm kiếm sự an yên, nhưng thực chất, bạn không thể buông bỏ nếu như đôi bàn tay bạn chưa từng nắm giữ bất cứ điều gì. Quá trình nỗ lực cày cuốc, nếm trải thất bại, thức khuya dậy sớm để đạt được thành tựu chính là thứ trui rèn nên nội lực của mỗi người. Chỉ khi đã đi qua tận cùng của những khó khăn, đã có trong tay những thành quả nhất định, bạn mới hiểu được giá trị thực sự của việc buông lơi những hư danh không cần thiết để trở về với con người chân thật nhất của mình.

Anh phải có rồi anh mới buông chứ anh không có anh lấy gì anh buông. Trước khi nói tới cái chuyện buông bỏ thì hãy nghĩ tới cái chuyện có trước cái đã. Còn nếu không thì nó chỉ là một sự trốn tránh cuộc sống, trốn tránh thử thách.

Giới hạn tâm lý và nỗi sợ thất bại

Có một sự thật rằng, phần lớn chúng ta đều đang sống trong những chiếc lồng vô hình do chính tâm trí mình tạo ra. Chuyến hành trình đạp xe liên tục 250km xuyên màn đêm của thầy Thành cùng các học trò không chỉ là một bài test về thể lực, mà còn là một cuộc dạo chơi để phá vỡ hệ thống niềm tin giới hạn. Rất nhiều lần chúng ta ngần ngại bước ra khỏi vùng an toàn chỉ vì nghĩ rằng mình không thể làm được. Tuy nhiên, giới hạn vật lý của con người lớn hơn rất nhiều so với những gì chúng ta vẫn tự huyễn hoặc. Chính nỗi sợ hãi mới là kẻ thù thực sự ngăn cản đôi chân ta tiến bước, chứ không phải là do khả năng của ta chỉ dừng lại ở đó.

Dưới góc nhìn của một nhà khoa học, khái niệm thất bại dường như không tồn tại, nó chỉ đơn thuần là kết quả của một phép thử dựa trên những giả định chưa trọn vẹn trong quá khứ. Khi một kết quả không như ý muốn xảy ra, việc chúng ta cần làm không phải là gục ngã hay bỏ cuộc, mà là bình tâm nhìn lại xem giả định nào đã sai lệch để từ đó cập nhật lại hệ tư duy của mình. Trong một thế giới biến động không ngừng, việc rèn luyện nội lực quan trọng hơn việc cố gắng trở thành một kẻ mạnh nhất. Giống như hình ảnh con lửng mật – nhỏ bé nhưng lì lợm và không sợ hãi – những người có thể sinh tồn và vươn lên mạnh mẽ nhất không hẳn là những con sư tử hay đại bàng thống trị, mà là những người có khả năng thích nghi linh hoạt, dám vượt qua nỗi sợ và giữ vững một tâm thế vững vàng trước mọi sóng gió cuộc đời.

Cái nỗi sợ nó giết chết rất là nhiều cái ước mơ của người khác chứ không phải rằng là bạn không thể làm được điều đó cho tới khi nào bạn vượt qua được cái giới hạn tâm lý. Khi mà bạn gặp phải một thử thách thì cái tâm thế của bạn nó quyết định tất cả.

Vẫn luôn có rất nhiều câu hỏi, mỗi người đặt ra trong cuộc đời mình, chúng tôi tin rằng thông qua cuộc trò chuyện này, bạn sẽ tìm thấy những câu trả lời thú vị về ý nghĩa cuộc sống của chính mình. Để xem đầy đủ video, bạn có thể truy cập tại đây.