Trong chương trình Healthier Happier, host Trúc Linh cùng chuyên gia tham vấn tâm lý Ngô Minh Uy, nhà sáng lập Trung tâm tâm lý WELink, đã cùng nhìn sâu vào hành trình sống can đảm và có trách nhiệm với chính cuộc đời mình. Không dừng ở những khái niệm truyền cảm hứng đơn thuần, cuộc trò chuyện mở ra nhiều góc nhìn tâm lý học thực tiễn về bản sắc cá nhân, trách nhiệm, giá trị nội tại và năng lực phục hồi tinh thần trong bối cảnh áp lực xã hội hiện đại.

Can đảm là dù sợ nhưng vẫn dấn thân

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về lòng can đảm là cho rằng người can đảm là người không biết sợ hãi. Tuy nhiên, theo chuyên gia Ngô Minh Uy, dưới góc nhìn tâm lý học tích cực của Martin Seligman, can đảm thực chất là trạng thái “có sợ nhưng vẫn dấn thân”.

Anh cho rằng có một khoảng cách rất lớn giữa việc “biết mình là ai” và việc thật sự sống cuộc đời của chính mình. Nhiều người có thể nhận diện được nhu cầu, giá trị hay mong muốn cá nhân, nhưng lại không đủ dũng khí để đưa những điều đó vào lựa chọn thực tế vì sợ đánh mất sự chấp nhận từ gia đình, xã hội hoặc cộng đồng xung quanh.

Can đảm không phải là không sợ, mà là có sợ nhưng vẫn dấn thân, vẫn đối mặt với rủi ro để thực hiện điều mình tin tưởng.

Chính cuộc đời của chuyên gia Ngô Minh Uy là minh chứng rõ nét cho định nghĩa này. Từ việc rời khỏi nhà tu khi đang trên hành trình trở thành linh mục, đến việc đi qua những đổ vỡ hôn nhân và áp lực từ cộng đồng tôn giáo, ông đều lựa chọn đối diện thay vì né tránh. Đặc biệt, suốt hơn 10 năm chạy thận nhân tạo định kỳ, ông vẫn duy trì công việc tham vấn và đóng góp cho cộng đồng với một tâm thế điềm nhiên.

Theo anh, sự can đảm lớn nhất không nằm ở việc chiến thắng nghịch cảnh theo kiểu anh hùng hóa, mà nằm ở khả năng chấp nhận thực tại mà không buông xuôi. Không gồng mình chống lại số phận, nhưng cũng không bỏ cuộc trước nó.

Trong cuộc trò chuyện, anh Uy cũng phân biệt rõ giữa “là chính mình” và “sống cuộc đời của mình”. Nếu “là chính mình” dừng lại ở mức nhận diện bản thân và tạo động lực tinh thần, thì “sống cuộc đời của mình” đòi hỏi sự cam kết, hành động và sẵn sàng chịu trách nhiệm với những lựa chọn cá nhân, kể cả khi phải đối diện với phán xét hay cô đơn.

Trách nhiệm không phải là sống thay cho người khác

Theo chuyên gia Ngô Minh Uy, rất nhiều người đang hiểu sai về trách nhiệm. Không ít người cho rằng sống có trách nhiệm đồng nghĩa với việc phải can thiệp, hy sinh hoặc gánh vác cảm xúc của tất cả mọi người xung quanh. Điều này vô tình tạo nên tình trạng kiệt sức tâm lý, đặc biệt trong văn hóa Á Đông, nơi tư tưởng “sống vì người khác” thường được đẩy lên thành chuẩn mực đạo đức.

Anh phân định trách nhiệm thành ba tầng nấc rõ ràng.

• Thứ nhất là trách nhiệm với chính mình. Đây là nền tảng quan trọng nhất của một người trưởng thành. Một cá nhân cần có khả năng tự chủ về kinh tế, tinh thần và hành vi, thay vì sống buông thả hoặc luôn chờ người khác bao bọc, giải cứu.
• Thứ hai là trách nhiệm với những người lệ thuộc vào mình, bao gồm con cái hoặc cha mẹ trong những mối quan hệ dựa trên sự tự nguyện, thỏa thuận và tình cảm chân thành.
• Thứ ba là trách nhiệm công dân, tức là tuân thủ pháp luật và tôn trọng quyền tự do cá nhân của người khác. Anh nhấn mạnh rằng việc phê phán cách sống, cách ăn mặc hay lựa chọn cá nhân của người khác không phải là “sống có trách nhiệm”, mà thực chất là xâm phạm ranh giới cá nhân.

Cha mẹ buồn là do kỳ vọng của cha mẹ. Bạn không có trách nhiệm cho cảm xúc buồn khổ đó nếu bạn đang sống đúng với giá trị của mình.

Đặc biệt, chuyên gia Ngô Minh Uy dành nhiều thời gian phân tích về hiện tượng “sống vì người khác” trong gia đình Việt Nam. Theo anh, nhiều bậc cha mẹ vô tình dùng cảm xúc để gây áp lực lên con cái bằng những câu nói như: “Tao khổ vì mày” hay “Thà đẻ quả trứng vịt ăn còn ngon hơn”. Những kiểu giao tiếp này khiến đứa trẻ lớn lên trong cảm giác tội lỗi với chính hạnh phúc của mình.

“Cha mẹ buồn là do kỳ vọng của cha mẹ. Bạn không có trách nhiệm cho cảm xúc buồn khổ đó nếu bạn đang sống đúng với giá trị của mình.”

Dựa trên lý thuyết “Khác biệt hóa bản thân” (Self-differentiation) của Murray Bowen, anh cho rằng mỗi người cần học cách sống vì mình nhưng vẫn hài hòa với người khác. Sự trưởng thành không nằm ở việc hy sinh hoàn toàn cho gia đình hay cộng đồng, mà ở khả năng đưa ra lựa chọn tự nguyện, nhất quán với giá trị cá nhân mà không làm tổn hại đến người xung quanh.

Mỗi người cần học cách sống vì mình nhưng vẫn hài hòa với người khác. Đó là khả năng đưa ra lựa chọn tự nguyện, nhất quán với giá trị cá nhân mà không làm tổn hại đến người xung quanh.

Trong một ví dụ được chia sẻ tại chương trình, anh nhắc đến trường hợp một người trẻ từ bỏ cơ hội du học để ở lại chăm sóc cha mẹ. Theo anh, điều quan trọng không phải là quyết định ở hay đi, mà là động cơ phía sau quyết định đó. Nếu ở lại vì tự nguyện, đó là tự do. Nhưng nếu ở lại vì sợ hãi, không dám bước ra khỏi vùng an toàn rồi dùng cha mẹ làm lý do biện hộ, thì đó không còn là trách nhiệm nữa.

Giá trị bản thân đến từ đâu?

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của chương trình là góc nhìn về “giá trị nội tại”. Chuyên gia Ngô Minh Uy nhấn mạnh rằng giá trị của một con người không đồng nghĩa với mức độ họ đóng góp cho xã hội.

Theo anh, một người đang bệnh tật, thất nghiệp hay thậm chí từng đi lạc đường vẫn mang trong mình phẩm giá tự thân của một con người. Giá trị nội tại không phải thứ đi tìm ở bên ngoài, mà là điều được xây dựng từ niềm tin bên trong về chính mình.

Để giúp mỗi người nhận diện bản thân rõ hơn, anh giới thiệu mô hình VIPAR gồm: Values: Giá trị, Interests: Hứng thú, Personality: Điểm mạnh nhân cách, Abilities: Năng lực, và Resources: Nguồn lực.

Trong đó, “Values” được chia thành hai lớp. Lớp đầu tiên là giá trị hướng nội – niềm tin rằng bản thân mình có giá trị và xứng đáng được yêu thương. Theo anh, nền tảng này thường được hình thành từ những năm đầu đời, đặc biệt trong giai đoạn 0–2 tuổi, thông qua sự nâng niu và tin cậy từ cha mẹ. Lớp thứ hai là giá trị cốt lõi hướng ngoại – tức những nguyên tắc mà một người lựa chọn để sống cùng, như sự công bằng, tử tế hay trung thực. 

Bên cạnh đó, “Interests” là hứng thú và đam mê cá nhân cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc thay vì bị xem là thứ viển vông. Theo anh, nhiều người trẻ đang sống như “bản sao” của cha mẹ vì chưa từng được phép khám phá bản thân thật sự muốn điều gì.

Hành trình định nghĩa giá trị bản thân không phải là một cuộc đua để chứng minh mình giỏi hơn người khác, mà là quá trình học cách sống nhất quán với điều mình tin tưởng.

Không chỉ vậy, anh Uy còn phân tích những niềm tin sai trái khiến con người dễ rơi vào khủng hoảng tâm lý dựa trên liệu pháp REBT của Albert Ellis. Trong đó bao gồm:

• Những chữ “phải” đầy cưỡng ép như: “Tôi phải giỏi”, “Người khác phải đối xử tốt với tôi”, “Cuộc đời phải dễ dàng”.
• Xu hướng trầm trọng hóa vấn đề, xem khó khăn như thảm họa.
• Thói quen hạ thấp bản thân và người khác sau thất bại.
• Khả năng chịu đựng thấp, không chấp nhận được những bất tiện nhỏ trong đời sống.

Khép lại chương trình, chuyên gia Ngô Minh Uy cho rằng hành trình định nghĩa giá trị bản thân không phải là một cuộc đua để chứng minh mình giỏi hơn người khác, mà là quá trình học cách sống nhất quán với điều mình tin tưởng.

Và có lẽ, món quà lớn nhất mà mỗi người có thể dành cho bản thân không phải là trở thành phiên bản hoàn hảo trong mắt xã hội, mà là đủ can đảm để sống một cuộc đời thật sự thuộc về mình.

Để theo dõi đầy đủ cuộc trò chuyện của chuyên gia Ngô Minh Uy trong chương trình Healthier Happier, bạn có thể nhấn vào đây.