Trong chương trình EduInsights, Host Quốc Khánh chào đón hai khách mời là hai nhà giáo dục với góc nhìn hiện đại và vĩ mô để phân tích đa chiều về việc quản trị sự tự học.

PGS. TS. Phan Thanh Bình – Nguyên Ủy viên TW Đảng, nguyên Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, Nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh. 

TS. Hoàng Anh Đức – Thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Trẻ Toàn cầu. Học giả Klingenstein, Trường Sư phạm, Đại học Columbia. Cựu sinh viên Trường Đại học FPT. 

Sự chuyển dịch của việc học – từ “từ chương” đến “siêu nhận thức”

Để hiểu đúng vai trò của tự học trong hiện tại, ta cần nhìn lại hành trình phát triển của các hình thái học tập. Theo PGS.TS. Phan Thanh Bình, “giáo dục đã trải qua nhiều giai đoạn, từ lối học từ chương trong xã hội phong kiến, nơi người học chủ yếu học thuộc lòng theo khuôn mẫu nhưng chưa thực sự hiểu bản chất đến hệ thống giáo dục phương Tây, nơi người thầy đóng vai trò trung tâm trong việc truyền đạt tri thức.”

Tiếp theo đó, hệ thống tín chỉ tạo bước chuyển để người học được quyền tự chủ nhất định trong việc thiết kế lộ trình học tập. Tuy nhiên, kể từ khi trí tuệ nhân tạo trở nên phổ biến, cách con người tiếp cận tri thức đã thay đổi mạnh mẽ.

Khi AI có thể cung cấp câu trả lời nhanh chóng, người học dễ bỏ qua quá trình tìm hiểu, nghiên cứu, thử nghiệm và chiêm nghiệm. Trong buổi chia sẻ, TS. Hoàng Anh Đức nhắc đến khái niệm “siêu nhận thức” (metacognition) – tức là khả năng tự nhận thức, theo dõi và điều chỉnh chính quá trình suy nghĩ và học tập của mình. Nếu thiếu đi quá trình này, tri thức chỉ dừng lại ở mức tiếp nhận, không thể trở thành hiểu biết thực sự. Siêu nhận thức, vì thế, trở thành nền tảng để đảm bảo con người không bị lệ thuộc vào chính những công nghệ mà mình tạo ra.

Sinh viên trở thành “kiến trúc sư” để làm chủ lộ trình học

Trong kỷ nguyên dư thừa thông tin, vai trò của người học không còn dừng lại ở việc tiếp nhận kiến thức, mà phải chuyển sang làm chủ toàn bộ tiến trình học tập của mình. 

Điểm khởi đầu của sự chuyển dịch này nằm ở việc thấu hiểu bản thân và xác định rõ mục tiêu học tập. TS. Hoàng Anh Đức ví von “môi trường tri thức hiện nay như một siêu thị khổng lồ, người học không thiếu nguyên liệu, nhưng lại thiếu thực đơn, tức là mục tiêu học tập rõ ràng.” Nếu không biết mình học để làm gì, người học rất dễ bị cuốn vào những lựa chọn không phục vụ mục tiêu dài hạn. 

Môi trường tri thức hiện nay như một siêu thị khổng lồ, người học không thiếu nguyên liệu, nhưng lại thiếu thực đơn, tức là mục tiêu học tập rõ ràng. – TS. Hoàng Anh Đức

Vì vậy, trước khi xây dựng lộ trình học, người học cần vạch rõ vấn đề mình đang muốn giải quyết là gì, nó gắn với những câu hỏi và bối cảnh thực tế nào. Chỉ khi câu hỏi xuất phát từ chính người học, quá trình học tập đó mới thực sự thuộc về họ.

Với sinh viên, hệ thống đào tạo tín chỉ chính là công cụ đầu tiên giúp các bạn thử nghiệm vai trò “kiến trúc sư” lộ trình học. Bên cạnh kiến thức nền tảng, sinh viên được quyền lựa chọn các môn học chuyên sâu theo định hướng cá nhân. Nhờ đó, cùng một chuyên ngành nhưng mỗi người có thể xây dựng một cấu trúc năng lực hoàn toàn khác. Tấm bằng không còn là yếu tố phân biệt, mà chính cách mỗi cá nhân thiết kế hành trình học mới tạo nên khác biệt.

Ở cấp độ phương pháp, PGS.TS. Phan Thanh Bình đề xuất áp dụng mô hình PDCA (Plan – Do – Check – Act) vào quá trình tự học. Đây là cách tiếp cận giúp người học không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn liên tục phản biện và điều chỉnh tư duy của mình.

• Plan: Xác định nhu cầu học tập dựa trên vấn đề thực tế, thay vì chạy theo bằng cấp.
• Do: Kết hợp học nền tảng với trải nghiệm thực tiễn.
• Check: Phản biện lại những gì đã học, đặt câu hỏi “tại sao” và “có cách nào khác không”.
• Act: Điều chỉnh lộ trình dựa trên kết quả phản biện.

Nhìn tổng thể, năng lực tự học trong kỷ nguyên AI không nằm ở việc biết nhiều hơn, mà ở việc quản trị tốt hơn: quản trị mục tiêu, quản trị câu hỏi và quản trị chính quá trình tư duy.

Đại học là hệ sinh thái giúp kích thích năng lực tự học

Trong bối cảnh hiện nay, không chỉ người học mà người thầy và nhà trường cũng cần có sự dịch chuyển trong vai trò. Trước hết, theo PGS.TS. Phan Thanh Bình cho rằng “vai trò của người thầy cần chuyển từ người truyền đạt sang người cố vấn và định hướng.” 

Vai trò của người thầy cần chuyển từ người truyền đạt sang người cố vấn và định hướng. – PGS.TS. Phan Thanh Bình

Thay vì cung cấp đáp án, người thầy giúp sinh viên hiểu về thế giới, xác định mục tiêu và tự chọn lọc tri thức phù hợp. Quan trọng hơn, người thầy giúp chỉ ra những “vùng kiến thức chưa biết rằng mình chưa biết” – những khoảng trống mà bản thân người học khó có thể tự nhận ra.

Trong quá trình đó, người thầy không chỉ đặt câu hỏi để kiểm tra kiến thức, mà còn tạo ra không gian để sinh viên tự đặt câu hỏi. Các phương pháp như “lớp học ngược”, yêu cầu sinh viên tự nghiên cứu, viết lại suy nghĩ và tự bộc lộ quan điểm được xem là cách để kiểm chứng mức độ “tiêu hóa” tri thức.

Song song đó, đại học vẫn giữ một vai trò không thể thay thế: bồi đắp trí tuệ cảm xúc. Trong khi AI có thể xử lý logic, những yếu tố như sự thấu cảm, khả năng giao tiếp hay cạnh tranh lành mạnh chỉ có thể hình thành thông qua tương tác giữa con người với con người. Sự tương tác giữa sinh viên – thầy cô – cộng đồng tạo nên một không gian học tập mang đậm “tính người”, nơi trí tuệ cảm xúc được nuôi dưỡng song song với tri thức. Chính những va chạm này giúp sinh viên phát triển toàn diện và giữ được bản lĩnh khi bước ra môi trường thực tế.

Ở cấp độ rộng hơn, TS. Hoàng Anh Đức cho rằng “bản thân nhà trường cũng là một cá thể tự học, liên tục cập nhật và dự báo những nhu cầu mới của xã hội.” Từ đó, đại học không chỉ đào tạo nguồn nhân lực, mà còn đóng vai trò dẫn dắt, giúp người học chuẩn bị tâm thế để thích nghi và kiến tạo tương lai.

Tự học trong kỷ nguyên AI không còn là việc tích lũy kiến thức, mà là quá trình quản trị tư duy và chuyển hóa kiến thức thành tri thức của riêng mình. Hành trình này không diễn ra tức thì, mà giống như hình ảnh “cà phê phin” mà PGS.TS Phan Thanh Bình đã sử dụng. Thông tin giống như nước sôi, nhưng để trở thành tri thức, nó phải thấm qua từng lớp suy ngẫm và trải nghiệm, nhỏ giọt và tích lũy theo thời gian. Chỉ khi các kết nối được hình thành một cách liền mạch, người học mới đạt đến trạng thái hiểu sâu.

Để theo dõi đầy đủ cuộc trò chuyện của Host Quốc Khánh cùng hai khách mời PGS. TS. Phan Thanh Bình và TS. Hoàng Anh Đức trong chương trình EduInsights, bạn có thể nhấn vào đây.

Chương trình được phối hợp thực hiện bởi Vietsuccess và An Publishing & Education, với sự đồng hành của Trường Đại học FPT.