Nguyễn Thúy Uyên Phương là Nhà Giáo dục tiên phong thúc đẩy các phương pháp giáo dục mới tại Việt Nam. Chị là người mang mô hình Trường học Kiến tạo (I CAN School) về Việt Nam và là Chủ tịch Hội đồng Trường học Kiến tạo đầu tiên tại Việt Nam – ICS. Chị là người khởi xướng chương trình AI cho Giáo dục Việt Nam (VAIEP) và đưa Việt Nam gia nhập Phong trào Trẻ em Thế giới Design for Change.

Buổi trò chuyện giữa Host Quốc Khánh và nhà giáo dục Nguyễn Thúy Uyên Phương đã bàn luận về những thử thách của giáo dục trong kỷ nguyên hiện đại, đòi hỏi vai trò của thầy cô, cha mẹ cũng cần phải thay đổi. Bên cạnh đó, chị cũng khơi gợi những hướng đi cấp thiết cho giáo dục Việt Nam trong hành trình hội nhập và thích nghi với sự phát triển chung của nhân loại.

Thử thách của giáo dục trong kỷ nguyên mới

Thế kỷ 21 đánh dấu một bước ngoặt lớn về cách con người sống, học tập và làm việc. “Lần đầu tiên trong lịch sử, trí tuệ của con người không còn là điểm vượt trội tuyệt đối. AI đang thách thức vị trí của con người như là sinh vật thông minh nhất hành tinh,” chị Uyên Phương nhận định.

Khác với thế hệ trước lớn lên trong điều kiện thiếu phương thức tìm kiếm thông tin, học sinh ngày nay sống trong thời đại quá tải dữ liệu. Điều các em cần không phải là ghi nhớ kiến thức, mà là năng lực tìm ra ý nghĩa giữa biển thông tin, biết kết nối và áp dụng kiến thức vào cuộc sống thật.

Chúng ta đang tạo ra một thế hệ học sinh biết tìm câu trả lời đúng nhưng không có khả năng đặt câu hỏi.

Tuy nhiên, hệ thống giáo dục hiện tại vẫn đang vận hành trên tư duy cũ: chú trọng điểm số, thi cử và tìm câu trả lời đúng duy nhất. Theo nhà giáo dục, điều này tạo ra một thế hệ học sinh “biết tìm câu trả lời đúng nhưng không có khả năng đặt câu hỏi” – kỹ năng sống còn trong thế giới biến động..

Mô hình trường học kiến tạo giúp nuôi dưỡng năng lực đặt câu hỏi như thế nào?

Mô hình Trường học Kiến tạo (I CAN School) do chị Uyên Phương mang về từ Ấn Độ là một nỗ lực nhằm tái thiết cách giáo dục ở Việt Nam. Với triết lý “I CAN – Con có thể”, trường hướng đến việc khơi dậy niềm tin nội tại nơi học sinh và giúp các em làm chủ quá trình học tập của chính mình.

Một trong những yếu tố nổi bật trong mô hình này là việc xây dựng môi trường tâm lý an toàn, nơi học sinh có thể đặt câu hỏi mà không sợ bị chê cười hay phán xét.

Khái niệm khoảng lặng được xem là yếu tố quan trọng giúp trẻ có cơ hội để đặt ra các câu hỏi lớn như: “Con học kiến thức này để làm gì? Con dùng kiến thức đó như thế nào trong thực tế?”. Khoảng lặng không phải là thời gian ra chơi, tiết học trống mà là thời gian để học sinh dừng lại, tự vấn và kết nối kiến thức với đời sống. 

Ví dụ, một tiết học tiếng Anh có thể bắt đầu từ câu hỏi: “Trên thế giới, con người làm gì để cảm thấy vui?”. Từ đó, học sinh khám phá từ vựng, chia sẻ cảm xúc và liên hệ với trải nghiệm cá nhân. 

Hoặc các buổi họp phụ huynh được tổ chức theo cách hoàn toàn mới: do chính học sinh dẫn dắt. Các em trình bày quá trình học tập của học kỳ vừa qua, những thay đổi bên trong, cũng như điều mình đang trăn trở. Đây là cơ hội để phụ huynh không chỉ biết con học gì, mà còn hiểu con học như thế nào và vì sao.

Giáo dục không dừng lại ở việc học kiến thức, mà phải giúp học sinh sử dụng kiến thức đó để giải quyết các vấn đề thực trong cuộc sống.

Triết lý giáo dục tại Trường học ICS xoay quanh mô hình Tư duy kiến tạo (Design Thinking), gồm bốn bước:

• Feel (Trăn trở): Quan sát thế giới xung quanh, biết băn khoăn trước các vấn đề xã hội.
• Imagine (Hình dung): Tự do tưởng tượng các giải pháp mới.
• Do (Hành động): Bắt tay thực hiện và học từ sai lầm.
• Share (Lan tỏa): Chia sẻ giải pháp để tạo giá trị cho cộng đồng.

Thế giới hôm nay không thiếu người giỏi, nhưng thiếu người biết trăn trở với các vấn đề cộng đồng vì thế “Giáo dục không dừng lại ở việc học kiến thức, mà phải giúp học sinh sử dụng kiến thức đó để giải quyết các vấn đề thực trong cuộc sống,” chị Phương nhấn mạnh.

Vai trò của người lớn trong hành trình giáo dục mới

Một trong những rào cản lớn nhất đối với đổi mới giáo dục không nằm ở học sinh, mà ở chính người lớn. Người làm giáo dục như chị Phương nhận thấy “nhiều phụ huynh và giáo viên vẫn mang trong mình tâm lý an toàn mong muốn con em có điểm số cao, bằng cấp tốt để đảm bảo tương lai nhưng trong thế giới thay đổi nhanh chóng, cách nghĩ này đang dần trở nên lạc hậu”.

Phụ huynh cần chuyển từ kỳ vọng “con học giỏi” sang “con trưởng thành”. Và trưởng thành không đến từ những bài kiểm tra, điểm số mà đến từ việc biết đặt câu hỏi, biết sống có trách nhiệm và có lòng trắc ẩn với người khác.

Thầy cô cũng cần cởi mở tư duy, bước ra khỏi niềm tin rằng ‘người lớn luôn đúng, luôn biết câu trả lời’ để dám thừa nhận những thứ mình không biết, từ đó cùng học sinh học hỏi và phát triển.

Bên cạnh đó, trong mô hình Trường học Kiến tạo, giáo viên không còn là người truyền đạt tri thức một chiều, mà là người thiết kế trải nghiệm học tập và tạo không gian cho học sinh chủ động khám phá. Ngay cả giáo viên cũng phải là người biết tự vấn trước khi đứng lớp, rằng: “Bài học này có ý nghĩa gì với cuộc sống của học sinh?”. “Thầy cô cũng cần cởi mở tư duy, bước ra khỏi niềm tin rằng ‘người lớn luôn đúng, luôn biết câu trả lời’ để dám thừa nhận những thứ mình không biết, từ đó cùng học sinh học hỏi và phát triển,” chị Phương chia sẻ. 

Giáo dục trong thế kỷ 21 không nên là cuộc chạy đua thành tích mà là hành trình đồng kiến tạo kiến tạo con người – những người có khả năng đặt câu hỏi, có lòng thấu cảm, và dám hành động. Hành trình đó đòi hòi sự kết hợp giữa nhà trường, phụ huynh và cộng đồng.

Để theo dõi đầy đủ cuộc trò chuyện của chị Uyên Phương trong chương trình The Quoc Khanh Show, bạn có thể nhấn vào đây.

Chân thành cảm ơn Trường học Kiến tạo đầu tiên tại Việt Nam – ICS đã đồng hành cùng chúng tôi trong nội dung của chuỗi podcast này.