Trong tập Thought Show lần này, host Hải Trường trò chuyện cùng Tiến sĩ Phạm Đào Thịnh – Phó Trưởng Khoa Giáo dục Chính trị, Trường Đại học Sài Gòn – để cùng khai mở một nhánh triết học ít được nhắc tới: triết học chính trị. Từ những tư tưởng yêu nước cuối thế kỷ 19, đến cách hiểu về pháp trị, đức trị, kỹ trị, hay vô vi trị trong xã hội hiện đại, TS. Thịnh đặt lại những câu hỏi nền tảng: Làm sao để lý luận dẫn đường mà không áp đặt? Làm sao để vận dụng triết học trong quản trị xã hội cũng như trong chính bản thân mỗi người?

Bản chất của chính trị và sự vận hành của xã hội

Chính trị tự thân nó không hề mang tính tiêu cực; nó chỉ trở nên xấu đi khi bị lợi dụng để phục vụ đặc quyền của một nhóm nhỏ. Ở trạng thái nguyên bản và đúng nghĩa nhất, chính trị là nghệ thuật cân bằng lợi ích và kiến tạo một trật tự chung.

Để hiểu rõ cách một tập thể phát triển, chúng ta cần nhìn vào sự tương tác giữa hai yếu tố: mâu thuẫn và đồng thuận.

• Mâu thuẫn đóng vai trò như một động lực khai phá. Nó xuất hiện khi những cách làm cũ, tư duy cũ không còn phù hợp với thực tại. Mâu thuẫn buộc con người phải ngồi lại, tranh luận và tìm ra một giải pháp mới, từ đó tạo ra bước ngoặt để tập thể bước sang một giai đoạn tốt đẹp hơn.
• Đồng thuận đóng vai trò như một nền móng củng cố. Khi cái mới đã được định hình, sự đồng thuận là chất keo gắn kết mọi người lại với nhau, biến ý tưởng thành hành động thực tế để duy trì và phát triển xã hội.

Một tập thể phát triển tối ưu là nơi người lãnh đạo biết cách điều phối nhịp nhàng hai yếu tố này: cho phép mâu thuẫn xảy ra để tìm kiếm sự đổi mới, và thiết lập đồng thuận để vạn người như một cùng tiến lên. Sự phát triển thực chất là quá trình chuyển hóa liên tục từ mâu thuẫn sang đồng thuận ở những mức độ ngày càng cao hơn.

Các mô hình quản trị và nghệ thuật “thấu tình đạt lý”

Khi đi vào thực tiễn, triết học chính trị không phải là một công thức khô khan mà là sự vận dụng linh hoạt các công cụ quản trị khác nhau để điều hướng hành vi con người:

• Pháp trị là việc thiết lập các “giới hạn đỏ”. Nó dùng luật lệ và kỷ cương để đảm bảo mọi người tuân thủ các chuẩn mực tối thiểu, giữ cho một tập thể đang phức tạp không rơi vào hỗn loạn.
• Đức trị là việc khơi gợi “ngôi sao dẫn đường” bên trong mỗi người. Bằng cách dùng đạo đức và sự làm gương, nó khuyến khích con người tự giác hướng thiện và cống hiến ở mức tối đa.
• Kỹ trị là giải pháp mượn sức mạnh của hệ thống và công nghệ (như máy chấm công, quy trình phần mềm) để tạo ra sự khách quan tuyệt đối, đưa con người vào nề nếp mà không cần đến sự đốc thúc cá nhân.
• Vô vi trị là cảnh giới quản trị tự nhiên, nơi mọi thứ vận hành trơn tru đến mức người ta không còn cảm thấy sự hiện diện của sự quản lý hay gượng ép.

Trong văn hóa Việt Nam, các công cụ này được nhào nặn qua nguyên tắc “thấu tình đạt lý”. Việc áp dụng nguyên tắc này đòi hỏi một sự tinh tế rất cao. 

“Lý” đảm bảo sự công bằng, minh bạch và trật tự của hệ thống; trong khi “tình” mang lại sự nhân văn, bao dung và sức mạnh gắn kết lòng người. Năng lực “thấu tình đạt lý” chính là khả năng đọc hiểu bối cảnh: biết lúc nào cần dùng kỷ luật sắt đá để chấn chỉnh tổ chức, và biết lúc nào cần dùng sự thấu cảm để nâng đỡ một cá nhân đang vấp ngã.

Bản lĩnh làm chủ và hành trình trao quyền cho thế hệ trẻ

Từ cách hiểu về quản trị xã hội, chúng ta có thể nhìn nhận lại khái niệm về sự “tự do”. Tự do không phải là một đặc quyền tự nhiên mà có, cũng không phải là việc được làm mọi thứ theo ý thích nhất thời. Tự do thực chất là một loại “năng lực” — năng lực tồn tại, năng lực tự đứng trên đôi chân của mình. Nếu một người vẫn phải sống dựa dẫm vào nguồn tài chính của người khác, bị chi phối bởi cảm xúc của người khác, thì người đó chưa hề có tự do.

Chính vì hiểu tự do là một năng lực cần được rèn luyện, chúng ta mới thấy rõ sai lầm của sự “bao cấp tư duy” trong giáo dục gia đình. Khi cha mẹ liên tục quyết định thay, làm thay và gánh vác thay những hậu quả, họ đang làm thui chột đi khả năng ra quyết định của đứa trẻ.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thế giới mạng hiện nay, nơi những người trẻ 18-20 tuổi đang bị bủa vây bởi vô số luồng thông tin và cám dỗ. Việc cha mẹ cấm đoán hay áp đặt là một phương pháp chống cự yếu ớt và thiếu hiệu quả. Thay vào đó, giải pháp tốt nhất là sự đồng hành.

Tự do đích thực mà thế hệ trước trao cho thế hệ sau chính là việc cho phép chúng được quyền “thử, sai”, tự rút ra bài học và học cách tự chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình.

Khi người lớn chủ động chia sẻ chung không gian sống số với con cái, họ mới có thể thực sự hiểu thế giới quan của con. Từ sự gần gũi đó, cha mẹ mới có thể đóng vai trò người cố vấn, giúp con phân tích đúng sai và thiết lập những ranh giới an toàn. 
Đây là một cuộc trò chuyện sâu sắc mở ra nhiều góc nhìn phản biện, để nghe trọn vẹn tập phát sóng này và đóng góp cho chương trình, mời quý vị khán giả truy cập tại đây.