Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Trung Nghĩa, Phó Giám đốc Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Vin Time City và giảng dạy tại Viện Khoa học sức khỏe thuộc Trường Đại học VinUni, đồng thời là tác giả của quyển sách “Câu chuyện đằng sau một bác sĩ tâm thần”.

Trong tập The Quoc Khanh Show gần đây, Bác sĩ Nguyễn Trung Nghĩa đã mang đến góc nhìn chuyên môn đồng thời chia sẻ những kiến thức sâu sắc về trầm cảm và sức khỏe tinh thần. Từ đó, độc giả có thể hiểu rõ hơn về bản thân, các vấn đề tâm lý và tìm kiếm sự giúp đỡ đúng cách.

Những dấu hiệu cho thấy bạn cần sự giúp đỡ

Bác sĩ Nghĩa khuyên rằng, dấu hiệu đơn giản nhất để nhận biết là khi bạn cảm thấy “không ổn”. Dù ở bất kỳ cấp độ nào, nếu bạn nhận thấy một trong ba nhóm dấu hiệu sau, bạn nên để ý và tìm kiếm sự can thiệp, hỗ trợ:

• Cảm giác khó chịu và đau khổ bên trong: Bạn không thấy thoải mái, không thỏa mãn, cảm thấy đau khổ, vật vã, và không thể “an nhiên” với tình trạng hiện tại về thể chất, tinh thần hay xã hội.
• Ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng xã hội: Đối với trẻ em, học sinh: Sụt giảm kết quả học tập, khó tập trung ở trường. Đối với người lớn đi làm: Năng suất lao động đi xuống, làm sai, thậm chí bị mất việc. Trong các mối quan hệ: Mối quan hệ xã hội đứt gãy vì những vấn đề về cảm xúc hoặc hành động mất kiểm soát.
• Dấu hiệu “cờ đỏ” (red flag): Liên quan đến nguy cơ gây tổn thương cho bản thân hoặc những người xung quanh. Điều này bao gồm các dấu hiệu tự hại (vết bầm, bỏng, rạch trên người) hoặc ý định, hành vi tự tử.

Dấu hiệu đơn giản nhất để nhận biết là khi bạn cảm thấy “không ổn”.

Khi có dấu hiệu, bạn có thể tìm đến nhà tâm lý gia hoặc bác sĩ tâm thần. Nếu chuyên gia đó có kiến thức đầy đủ, họ sẽ đánh giá được mức độ và chuyển bạn đến chuyên gia còn lại nếu cần điều trị kết hợp, đặc biệt là với trầm cảm ở mức độ trung bình đến trung bình nặng.

Trầm cảm: Có tự khỏi được không?

Các nghiên cứu y khoa đã chỉ ra rằng, một giai đoạn trầm cảm có khả năng tự hồi phục sau khoảng thời gian trung bình từ 6 đến 13 tháng, ngay cả khi không có bất kỳ sự can thiệp hay điều trị nào. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là chúng ta nên phớt lờ và chờ đợi bệnh tự khỏi.

Bác sĩ Nghĩa nhấn mạnh rằng: “Việc điều trị là cần thiết vì nhiều lý do quan trọng. Khi chúng ta để trầm cảm tự diễn biến có thể mang lại những hệ quả nghiêm trọng, kéo dài và ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống”.

Khi chúng ta để trầm cảm tự diễn biến có thể mang lại những hệ quả nghiêm trọng, kéo dài và ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống.

Những hệ quả được kể đến bao gồm:

• Kéo dài nỗi đau khổ: Người bệnh không còn thấy niềm vui, không tìm thấy lối thoát và thường chỉ muốn chấm dứt cảm giác đau khổ đó, chứ không hẳn là muốn chết.
• Giảm chất lượng cuộc sống và lòng tự trọng: Giai đoạn trầm cảm khiến người bệnh mất ngủ, chán ăn, sụt cân, không thể đi làm, không cố gắng nổi, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về lòng tự trọng.
• Nguy cơ tự tử cao: Trong giai đoạn đau khổ và bế tắc kéo dài, nguy cơ người bệnh đưa ra quyết định kết thúc cuộc đời là rất lớn.
• Tăng tỷ lệ tái phát và mức độ nghiêm trọng: Điều trị trầm cảm càng sớm, tỷ lệ tái phát càng thấp và các giai đoạn tái phát sau này sẽ ít nghiêm trọng hơn, cũng như đáp ứng tốt hơn với các phương pháp điều trị. Ngược lại, nếu để trầm cảm tự diễn biến, các giai đoạn tái phát về sau sẽ càng dày đặc hơn, nặng hơn, và nguy cơ tự tử cũng cao hơn. 

Chúng ta cần làm gì để phòng ngừa và chăm sóc sức khỏe tinh thần?

Dù trầm cảm là một bệnh lý có thể điều trị, việc chủ động phòng ngừa và chăm sóc sức khỏe tinh thần từ sớm vẫn là nền tảng quan trọng giúp mỗi người bảo vệ chính mình cũng như hỗ trợ người xung quanh.

Theo ThS.BS Nguyễn Trung Nghĩa, phòng ngừa không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là một phần trong xây dựng cộng đồng khỏe mạnh về tinh thần. Vai trò này cần được thực hiện từ hai phía: bản thân mỗi người và những người thân yêu bên cạnh.

• Hiểu về stress: Stress không hoàn toàn xấu, nó là một phần của sự thích nghi và phát triển. Vấn đề nằm ở “stress quá mức” hoặc “stress không cần thiết”. Bạn nên học cách nhận biết các dấu hiệu của stress quá mức trên cơ thể (như khó ngủ, khó tập trung, đau ngực, tim đập nhanh, bụng cồn cào, tay chân run, tê, lạnh).
• Sử dụng bài test tâm lý: Có nhiều thang đánh giá tâm trắc (psychometric task) miễn phí trên mạng giúp tầm soát trầm cảm, lo âu, stress (ví dụ thang đánh giá trầm cảm PHQ-9 chỉ với chín câu hỏi). Hãy trung thực khi trả lời và tìm kiếm các bài test được chuẩn hóa theo ngôn ngữ và bối cảnh văn hóa Việt Nam.
• Giảm stress không cần thiết: Chuyển năng lượng vào những gì bạn có thể kiểm soát thay vì lo lắng về những điều nằm ngoài tầm kiểm soát (ví dụ: trời mưa, kẹt xe, người khác có lãng mạn với mình hay không).
• Đảm bảo giấc ngủ đủ: Người trưởng thành cần trung bình 6-9 tiếng ngủ mỗi đêm, nhưng thời lượng cụ thể tùy thuộc vào trải nghiệm cá nhân và độ tuổi. 
• Thăm khám sức khỏe tâm lý định kỳ: Chủ động đi khám tổng quát về tâm trí, dù không có vấn đề nghiêm trọng, nhằm đánh giá và định hướng chăm sóc sức khỏe tinh thần tốt hơn.

Đối với chính bản thân: chủ động nhận diện và chăm sóc

Phòng ngừa không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là một phần trong xây dựng cộng đồng khỏe mạnh về tinh thần.

Đối với người thân: hiểu, đồng hành và hỗ trợ không phán xét

• Hiểu và không phán xét: Khi hiểu về bệnh lý, chúng ta sẽ bớt phán xét, dán nhãn và đổ lỗi cho người bệnh. Thay vì nói “sao không cố gắng lên”, hãy hiểu rằng họ đang cố gắng nhưng không thể.
• Đồng hành: Hãy ở bên cạnh và hỗ trợ. Việc cùng nhau tập thể dục, trò chuyện sâu sắc, hoặc đơn giản là hiện diện và hít thở không khí trong lành cùng nhau cũng là một sự hỗ trợ lớn.
• Tham gia trị liệu: Nếu người bệnh đồng ý, hãy cùng họ đến các buổi trị liệu để tìm nguyên nhân và cùng giải quyết các mâu thuẫn. Điều này tạo động lực rất lớn cho người bệnh, cho họ thấy được thiện chí và mong muốn xây dựng mối quan hệ.

Khi hiểu về bệnh lý, chúng ta sẽ bớt phán xét, dán nhãn và đổ lỗi cho người bệnh. Thay vì nói “sao không cố gắng lên”, hãy hiểu rằng họ đang cố gắng nhưng không thể.

Lời khuyên từ chuyên gia

Trên hành trình hỗ trợ bệnh nhân và cộng đồng, bác sĩ Nguyễn Trung Nghĩa mong muốn mọi người hiểu và cảm thông hai điều quan trọng.

Thứ nhất là sự kiên nhẫn, vì mọi quá trình thay đổi về mặt sinh học hay tâm lý đều cần thời gian. Hiệu quả điều trị không thể đến ngay lập tức mà thường đòi hỏi một giai đoạn tích lũy trước khi có sự cải thiện rõ rệt.

Thứ hai là tinh thần chủ động và tham gia tích cực. Người bệnh không nên chỉ thụ động làm theo hướng dẫn, mà cần chủ động tìm hiểu về tình trạng của mình, thực hành đều đặn các bài tập được đề xuất và chia sẻ lại quá trình điều trị. Những yếu tố này sẽ góp phần nâng cao đáng kể hiệu quả điều trị.

Để tiếp tục hành trình nâng cao nhận thức về sức khỏe tinh thần và khám phá thêm nhiều chủ đề bổ ích khác, hãy dõi theo, chia sẻ hoặc đóng góp cho các chương trình chất lượng của Vietsuccess. Bạn cũng có thể theo dõi trọn vẹn tập phát sóng này tại đây, hẹn gặp lại ở những tập tiếp theo.