Tinh thần nỗ lực từ “thuyền nhân” đến giáo sư xuất sắc

Hành trình của Nguyễn Văn Tuấn không bắt đầu trong giảng đường hay phòng thí nghiệm hiện đại, mà từ những năm tháng lênh đênh của một thuyền nhân rời Việt Nam năm 1981. Trải qua trại tị nạn tại Thái Lan với điều kiện sống khắc nghiệt, hành trang của ông khi đặt chân đến Úc gần như chỉ là ý chí và và mong muốn có công việc, cuộc sống tốt hơn để gửi về gia đình. 

Xuất phát điểm tại Úc của GS. Nguyễn Văn Tuấn vô cùng khiêm tốn. Từ công việc phụ bếp trong bệnh viện, đến phụ tá phòng thí nghiệm sinh hóa, ông từng bước đi lên bằng sự chăm chỉ và tinh thần làm việc vượt chuẩn. Bước ngoặt đến khi khả năng tư duy toán học của ông được một người thầy nhận ra và khuyến khích quay lại con đường học thuật. Từ dịch tễ học, nội tiết đến nghiên cứu loãng xương, ông dần khẳng định vị thế trong giới y khoa quốc tế, làm việc suốt 25 năm tại Viện Nghiên cứu Y khoa Garvan.

Thành tựu khoa học của ông được ghi nhận bằng Huân chương Australia – một trong những phần thưởng cao quý nhất dành cho các đóng góp xuất sắc trong y khoa và giáo dục đại học. Tuy nhiên, điều đáng chú ý hơn cả là việc ông không xem đây là đích đến, mà là niềm tự hào khi khẳng định trí tuệ Việt Nam trong bức tranh khoa học thế giới, từ đó mang những công trình nghiên cứu này đóng góp lại cho quê hương

Những nút thắt mang tính hệ thống của nghiên cứu khoa học tại Việt Nam

Từ cuối những năm 1990, Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn bắt đầu trở về Việt Nam với vai trò vừa là nhà khoa học, vừa là tham gia vào những chương trình tập huấn, đào tạo ngắn hạn. Nhận định xuyên suốt của ông rất rõ ràng: thách thức cốt lõi của khoa học Việt Nam không nằm ở số lượng đề tài, mà nằm ở năng lực khoa học.

Thách thức cốt lõi của khoa học Việt Nam không nằm ở số lượng đề tài, mà nằm ở năng lực khoa học.

Năng lực này bao gồm ba cấu phần then chốt. Thứ nhất là phương pháp nghiên cứu, nền tảng quyết định tính hợp lệ và giá trị học thuật của một công trình. Thứ hai là năng lực thông tin, bao gồm kỹ năng viết bài báo khoa học, trình bày tại hội nghị quốc tế và đối thoại học thuật bằng ngôn ngữ toàn cầu. Thứ ba là mạng lưới học thuật, nơi các nhà nghiên cứu trẻ cần được kết nối với những “cây đa cây đề” trong ngành để học hỏi, phản biện và trưởng thành.

Bên cạnh đó, ở góc độ học thuật, Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn đặc biệt nhấn mạnh vai trò của kỹ năng viết như một năng lực cốt lõi của nhà khoa học. Công thức IDEA – Idea, Data, English (hoặc ngôn ngữ chuẩn xác), Art – không chỉ là kỹ thuật viết bài, mà là cách tổ chức tư duy khoa học một cách mạch lạc, có logic và sức thuyết phục.

Dự án Vietnam Osteoporosis Study (VOS), được triển khai cùng Đại học Tôn Đức Thắng, là minh chứng rõ ràng cho luận điểm này. Với quy mô hơn 4.200 tình nguyện viên, dự án không chỉ tạo ra nhiều công bố quốc tế có giá trị, mà còn khẳng định một điều quan trọng: nếu được tổ chức đúng chuẩn, người Việt hoàn toàn có thể thực hiện các nghiên cứu y sinh quy mô lớn ngay trong nước, đáp ứng các tiêu chuẩn học thuật toàn cầu.

Tuy nhiên, làm khoa học không thể dựa vào tinh thần đơn lẻ. Từ kinh nghiệm tại Úc và Trung Quốc, Giáo sư Tuấn cho rằng Việt Nam cần sớm xây dựng các chương trình fellowship mang tính chiến lược, trong đó Nhà nước bảo đảm thu nhập và điều kiện nghiên cứu cơ bản, để các bác sĩ và nhà khoa học xuất sắc có thể toàn tâm toàn ý theo đuổi con đường học thuật.

Bàn về liêm chính khoa học và những dự định nghiên cứu khoa học tại Việt Nam

Trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, ông giữ quan điểm thận trọng và nguyên tắc. AI có thể là công cụ hỗ trợ mạnh mẽ cho việc biên tập ngôn ngữ hay xử lý dữ liệu, nhưng không thể và không được phép thay thế tư duy khoa học của con người. Liêm chính học thuật, theo ông, chính là ranh giới tối thiểu để khoa học tiếp tục là nền tảng đáng tin cậy của xã hội.

AI có thể là công cụ hỗ trợ mạnh mẽ cho việc biên tập ngôn ngữ hay xử lý dữ liệu, nhưng không thể và không được phép thay thế tư duy khoa học của con người

Nhìn về tương lai, dự án ngân hàng gen người Việt là một trong những định hướng mang tầm chiến lược mà ông đang ấp ủ. Việc giải trình tự gen cho toàn bộ mẫu nghiên cứu trong dự án VOS, và xa hơn là đại diện cho 54 dân tộc Việt Nam, không chỉ phục vụ nghiên cứu y học chính xác, mà còn tạo ra một nguồn dữ liệu tham chiếu mang giá trị quốc gia. Đây là tầm nhìn dài hạn, đòi hỏi sự đồng hành của Nhà nước, giới khoa học và cộng đồng doanh nghiệp có trách nhiệm xã hội.

Ở tầng sâu hơn, thông điệp xuyên suốt của Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn đúc kết đó chính là khoa học có thể trở thành cầu nối bền vững cho sự hòa hợp dân tộc. Khi cùng hướng đến chân lý và giá trị thực sự của tri thức, những khác biệt lịch sử hay địa lý có thể được thu hẹp bằng đối thoại và hợp tác.

Đây là một cuộc trò chuyện thú vị, với nhiều lát cắt đáng suy ngẫm về nghiên cứu khoa học tại Việt Nam. Để nghe đầy đủ nội dung tập này, mời các bạn truy cập tại đây.