PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa là chuyên gia dày dặn kinh nghiệm trong lĩnh vực tâm lý học tại Việt Nam. Chị từng giữ nhiều vị trí quan trọng tại Viện Tâm lý học (nay là Viện Xã hội học và Tâm lý học) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam; Viện trưởng Viện Tâm lý học và Truyền thông thuộc Hội Tâm lý học Việt Nam. Nhưng khi con trai bị trầm cảm, chị vẫn sốc và bất ngờ hệt như bao người mẹ khác. Chị chia sẻ rằng, “Tôi còn nhớ cảm giác khi hai vợ chồng đưa con vào bệnh viện, mặt đất lúc đó như nứt ra, còn tôi thì như rơi thẳng xuống địa ngục.”

Lắng nghe cuộc trò chuyện của PGS.TS Phương Hoa trên The Quoc Khanh Show Podcast vừa phát sóng gần đây giống như mở cánh cửa bước vào một ngôi nhà, được ngồi lại trò chuyện về chủ đề sức khoẻ tinh thần, được gói ghém mang về những chia sẻ của một người mẹ, một chuyên gia tâm lý đã đồng hành cùng con trong hành trình điều trị trầm cảm.

Từ những tổn thương bên trong

PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa so sánh trầm cảm giống như việc một người bị té ngã. Tổn thương ngoài da không phải là vấn đề lớn nhưng một khi đã bị gãy xương, họ cần được chữa trị đúng cách. Chị chia sẻ, “Khi trái gió trở trời, chỗ bị gãy xương dù đã khỏi vẫn có thể nhói đau. Trầm cảm cũng giống như vậy, không chữa một lần mà khỏi hẳn. Người bị trầm cảm vẫn có thể tái phát và nhói đau sau đó.”

Cũng theo chị, trầm cảm không phát sinh từ bên ngoài mà từ bên trong. Chức năng của não và hệ thần kinh bị ảnh hưởng, tổn thương đến mức không thể tự chữa lành được gây ra bệnh trầm cảm. Đứa trẻ chịu đựng những khó khăn là do những thay đổi bên trong bộ não của chúng. Tất nhiên, có nhiều yếu tố khác khiến một người mắc các bệnh về tâm thần.

Có nhiều bằng chứng cho thấy người bị trầm cảm có sự thay đổi về kích thước não, cụ thể là bị co lại, mất khối lượng chất xám (GMV). Các vùng dưới đồi, vỏ não trước trán… của người trầm cảm cũng có những tổn thương nhất định. Điều này ảnh hưởng đến cách người trầm cảm suy nghĩ, cảm nhận và hành động. 

Theo chuyên trang cung cấp thông tin và các công cụ trực tuyến về sức khoẻ và hạnh phúc WebMD, di truyền, căng thẳng và viêm nhiễm cũng đóng những vai trò nhất định đến sức khoẻ tâm thần của con người.

Một nghiên cứu cho rằng, nếu phát hiện và thăm khám sớm, người trầm cảm có thể khỏi đến 80 – 90%. Người bệnh được chữa trị trong lần đầu tiên mắc trầm cảm có đến 50% cơ hội không bị tái phát. Nhưng khi bệnh đã tái phát lần thứ hai thì cơ hội chỉ chữa khỏi chỉ còn là 30%. Nếu bệnh nhân trầm cảm đến lần thứ 3 thì khả năng tái phát có thể lên đến 80-90%.

Mọi người thường gán cho căn bệnh trầm cảm gam màu xám nhưng chúng ta quên mất những lăng kính sáng màu của nó. Có một sự thật là trầm cảm khiến nhiều người trở nên nhạy cảm hơn. Chính sự nhạy cảm này giúp cho các nhà văn viết hay hơn, các hoạ sĩ tạo ra những kiệt tác, và họ có những phút thăng hoa mà người bình thường không đạt được. Vậy nên, trầm cảm không phải là một bản án tử hình.

Từ đầm lầy đến dốc cao

Từ trải nghiệm đồng hành cùng con trong giai đoạn trầm cảm, PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa cho rằng, “có những thời điểm người bệnh cảm thấy mình như thể đang mắc kẹt trong đầm lầy. Họ càng cố gắng, càng vùng vẫy để thoát ra lại càng lún sâu hơn.” Họ nỗ lực nhưng không thể thoát ra, vì thế mà càng chán nản hơn. Đến một lúc nào đó, họ không còn muốn cố gắng thêm nữa. Khi người trầm cảm không vẫy vùng trong vũng lầy nữa, họ không lún xuống nhanh như trước đó nhưng vẫn bị nuốt lấy từ từ .

Có những thời điểm người bệnh cảm thấy mình như thể đang mắc kẹt trong đầm lầy. Họ càng cố gắng, càng vùng vẫy để thoát ra lại càng lún sâu hơn.

Trong một lần xem TV, chị Phương Hoa tình cờ biết được cách để một người có thể thoát khỏi đầm lầy. Để thoát ra, đầu tiên chúng ta phải cố gắng rút một chân lên rồi quỳ xuống. Việc làm này nhằm tăng tiết diện tiếp xúc để bớt bị lún xuống. Sau đó, làm tương tự với chân thứ hai cho đến khi người đang bị mắc kẹt có thể quỳ được trên mặt bùn.

Quỳ trên mặt bùn giúp họ có diện tích tiếp xúc lớn hơn từ đó có thể lết đi để thoát ra ngoài. Điều trị trầm cảm cũng tương tự như vậy, cần tăng sự chống đỡ cho người bệnh. Ngoài thăm khám, sử dụng thuốc theo kê đơn, hiện tại y học cũng có nhiều phương pháp điều trị kết hợp khác. Những hình thức như trị liệu nhân văn, nhận thức hành vi, ăn uống lành mạnh, cải thiện giấc ngủ… tác động tích cực đến quá trình điều trị bệnh trầm cảm.

Trong quá trình này, những người đầu tiên có thể giúp các bạn trẻ thoát khỏi đầm lầy trầm cảm chính là gia đình, cha mẹ. Tất nhiên sẽ có rất nhiều khó khăn ập đến. Rào cản xã hội tác động đến việc điều trị trầm cảm trước tiên. Người ta sợ mang tiếng con mắc bệnh về tâm thần, có thể là trầm cảm, rối loạn lo âu hoặc rối loạn lưỡng cực… 

Từ trải nghiệm cá nhân, PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa cho rằng, chăm sóc một người bị trầm cảm giống như kéo một quả pháo lên con dốc cao. “Khi kéo pháo, chúng ta phải dùng rất nhiều sức, cùng nỗ lực của nhiều người. Trước nguy cơ quả pháo có thể trôi xuống dốc bất cứ lúc nào, các phụ huynh sẽ phải chèn lại, lấy hơi và rồi tiếp tục kéo lên.”

Dẹp bỏ định kiến và tiến lên

Cha mẹ cần xác định mục tiêu rõ ràng khi đồng hành cùng con chữa bệnh trầm cảm. Mục tiêu đó có thể thực hiện theo quy tắc: dài hơn – ngắn đi – thấp xuống. Cụ thể, nếu kiên trì điều trị cho con thì quá trình trị bệnh ngắn đi và cường độ bị bệnh ngày càng thấp xuống. Cuối cùng bệnh trầm cảm sẽ chỉ còn như một cơn sóng. Và các bậc cha mẹ cũng nên nhớ rằng, trầm cảm không phải là một bản án gì quá khủng khiếp.

Ngoài ra, chị chia sẻ rằng ghi chép là một việc rất quan trọng bởi con cái (người mắc trầm cảm) sẽ không khỏi bệnh theo một đường thẳng. Con có thể tốt lên, tệ đi tuỳ vào từng thời điểm. Ghi chép cho ta thấy con tiến bộ hay không có tiến triển, tình trạng thực tế của từng thời điểm rõ ràng. Ghi chép giúp ta có bằng chứng để quan sát và phân tích, từ đó tìm ra phương án điều trị phù hợp và hiệu quả nhất. 

Đồng hành cùng con cái mắc trầm cảm là một hành trình đầy khó khăn. Cha mẹ cũng cần tập hợp nhiều nguồn lực, giúp con chữa trị càng sớm càng tốt. Khi con ốm, chị Phương Hoa thay đổi bản thân rất nhiều, trở thành một con người rất khác trước đây. “Nếu con không ‘ốm’ thì tôi đã không viết sách, cũng không thể giúp được một số bạn trẻ bị trầm cảm và những phụ huynh khác.” Một người có thể chữa khỏi trầm cảm là bởi ý thức muốn chiến đấu của người đó, và họ cũng cần sự đồng hành của người khác trong hành trình khó khăn này.

Độc giả có thể lắng nghe trọn vẹn cuộc trò chuyện với PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa, với các hướng dẫn thiết thực giúp cha mẹ nhận diện, thấu hiểu và đồng hành cùng con vượt qua “vũng lầy” trầm cảm trên The Quoc Khanh Show Podcast.