Diễn đàn “Giáo dục vượt trội – Nâng niu bản sắc”, do Vietsuccess phối hợp cùng Embassy Education tổ chức vào ngày 10/5 vừa qua, quy tụ những tiếng nói uy tín trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, nghệ thuật và phát triển thương hiệu. Sự kiện đã mở ra một không gian đối thoại đa chiều và sâu sắc về vai trò của giáo dục bản sắc trong thời đại toàn cầu.

Bản sắc văn hóa – Lực kéo vô hình giữa toàn cầu hóa

Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, việc nhiều phụ huynh lựa chọn cho con em theo học tại các trường quốc tế không còn xa lạ. Tuy nhiên, song hành với cơ hội tiếp cận tri thức toàn cầu là nguy cơ phai nhạt bản sắc văn hóa dân tộc – một thách thức âm thầm nhưng đáng lo ngại.

Bà Tôn Nữ Thị Ninh – Nguyên Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Việt Nam tại Liên minh châu Âu và Vương quốc Bỉ – thẳng thắn cảnh báo về tình trạng “quốc tế hóa sớm” khiến nhiều học sinh mất gốc văn hóa, không thông thạo tiếng mẹ đẻ và ngày càng xa rời những giá trị truyền thống.

Theo bà, có ít nhất hai nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng này. Thứ nhất, đội ngũ giáo viên nước ngoài tại các trường. Nhiều giáo viên đưa tinh thần “mang thế giới vào lớp học” nhưng lại thiếu sự quan tâm, thậm chí thờ ơ với văn hóa bản địa. Họ giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Anh, yêu cầu học sinh dùng “tên tiếng Anh” thay vì giới thiệu bằng tên tiếng Việt – vốn là niềm tự hào đầu tiên của trẻ đối với ngôn ngữ mẹ đẻ. Đáng nói, dù nhận mức lương cao, không ít giáo viên nước ngoài vẫn không nỗ lực học cách phát âm tên tiếng Việt hay tìm hiểu về văn hóa của đất nước nơi họ đang sinh sống và làm việc.

Việc thiếu tôn trọng văn hóa bản địa đôi khi bắt đầu từ những điều tưởng như rất nhỏ. Do vậy, bà cho rằng “Các trường học không nên ‘chiều’ theo giáo viên nước ngoài,” mà cần đóng vai trò như những nhà đàm phán văn hóa – biết cách thiết lập kỳ vọng rõ ràng về sự thích nghi văn hóa. Bằng cấp và kinh nghiệm là cần thiết, nhưng không đủ. 

Khi ta hội nhập với thế giới, ta phải biết mình là ai và phải giữ được cái thế của mình.

Bà Tôn Nữ Thị Ninh, Nguyên Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Việt Nam tại Liên minh châu Âu và Vương quốc Bỉ

Thứ hai, trách nhiệm của chính các bậc phụ huynh. Theo bà Ninh, nhiều phụ huynh đang vô tình tiếp tay cho quá trình mai một bản sắc khi để con trẻ “quốc tế hóa” ngay trong chính ngôi nhà của mình. Bởi lẽ hiện nay tồn tại không ít gia đình nơi cả cha mẹ và con cái đều giao tiếp hoàn toàn bằng tiếng Anh sau giờ học. Bà tự hỏi, các em đã học bằng tiếng Anh suốt 7-8 tiếng mỗi ngày ở trường, về nhà lại tiếp tục nói tiếng Anh thì còn chỗ nào để tiếng Việt tồn tại? “Thế này thì, đúng là chúng không chỉ hòa nhập, mà còn hòa tan luôn rồi,” bà bày tỏ. 

Cho nên, xây nền vững vàng cho mỗi đứa trẻ, không chỉ là trách nhiệm của nhà trường hay giáo viên, mà còn bắt đầu từ chính những lựa chọn hằng ngày của mỗi gia đình. Chúng ta hội nhập với thế giới, nhưng điều quan trọng là phải biết mình là ai và giữ được bản sắc riêng. 

Giáo dục bản sắc bắt đầu từ nếp nhà

Có cùng góc nhìn với nhà cựu ngoại giao Tôn Nữ Thị Ninh, tiến sĩ Nguyễn Chí Hiếu, CEO của Tổ chức giáo dục IEG Global khẳng định việc tích hợp yếu tố bản sắc trong chương trình học là một bài toán phức tạp. Và các trường cần chủ động xác lập những “ranh giới sư phạm” – biết đâu là những yếu tố có thể linh hoạt điều chỉnh, và đâu là những giá trị bản địa cần được giữ vững. Bởi lẽ “Nếu tôi dạy tại một trường Việt Nam, thì đừng bắt tôi lấy đi những thứ thuộc về Việt Nam”, anh nói.

Ví dụ, dạy học ở Việt Nam thì không thể bỏ qua những dịp như Ngày Nhà giáo Việt Nam, Tết Trung thu hay Tết Nguyên đán. Chính vì trẻ em vẫn đang sống và trưởng thành trong bối cảnh xã hội Việt Nam, cho nên “có những thứ có thể thỏa hiệp, nhưng cũng có những giá trị không nên – và không được – thỏa hiệp,” anh Hiếu nhấn mạnh.

Trên tinh thần đó, anh Hiếu đề xuất một hướng tiếp cận từ cân bằng giữa “chuẩn hóa” và “cá thể hóa”. Theo đó, tại trường, trẻ cần được học tập trong môi trường có chuẩn mực quốc tế, tiếp cận kiến thức bao gồm tiếng Anh và các môn học khác, rèn luyện tư duy toàn cầu. Nhưng ở nhà, cha mẹ cần chủ động đóng vai trò người kể chuyện – truyền lại cho con những giá trị cốt lõi về nguồn cội, bản sắc văn hóa, và tiếng mẹ đẻ.

Những câu chuyện kể từ ông bà, cha mẹ chính là mảnh ký ức đầu tiên hình thành nên bản sắc ở trẻ. Mà bản sắc đó, không chỉ được dạy qua những tiết học, mà còn cần được “gieo trồng” từ trong nếp nhà của mỗi gia đình Việt. Chính trong mạch kể chuyện ấy, trẻ em học được các giá trị: tự hào, biết ơn, chịu đựng, kiên trì, hiếu thảo, yêu thương,… những viên gạch đầu tiên vun đắp căn tính văn hóa trong lòng mỗi đứa trẻ. Mặt khác, anh Hiếu cũng dí dỏm chia sẻ rằng: “Nghệ thuật kể chuyện (storytelling) cũng được khoa học đánh giá là cách giáo dục tinh tế mà hiệu quả.”

Khi tinh hoa không còn là đặc quyền của thiểu số

Là một người làm giáo dục trong suốt một thập kỷ qua, anh Thanh Bùi, nhà sáng lập Embassy Education cũng bày tỏ lo ngại về một thế hệ trẻ Việt “nói trơn tru hello nhưng không biết chào bằng tiếng Việt.” 

Chia sẻ về việc làm thế nào để giữ bản sắc Việt Nam mà vẫn vun bồi được cho học sinh những kiến thức chuẩn quốc tế, anh Thanh cho rằng, nếu được thiết kế khéo léo, sự giao thoa giữa chương trình quốc tế và văn hóa Việt có thể tạo nên môi trường giáo dục toàn diện – nơi học sinh vừa có năng lực học thuật hiện đại, vừa biết tự hào về cội nguồn. Bởi khi một đứa trẻ lớn lên mà không hiểu cội nguồn, điều các con mất không chỉ là kiến thức văn hóa, mà là bản lĩnh nội tâm. Và khi một thế hệ như thế hội nhập, quốc gia ấy sẽ thiếu đi một lực kéo vô hình để giữ mình trước sự lai hóa toàn cầu.

Trên nền tảng của bản sắc vững vàng, khái niệm “giáo dục vượt trội” trở thành câu trả lời cho hành trình tái định nghĩa tương lai của giáo dục. Trong môi trường giáo dục ấy, học sinh không bị đóng khung vào một chuẩn mực duy nhất, mà được khuyến khích khám phá bản thân, học cách tư duy độc lập và trưởng thành trên chính hành trình riêng. Để “tinh hoa không chỉ dành cho một nhóm nhỏ mà là khả năng phát triển tiềm năng cá nhân của tất cả các con,” anh Thanh nhấn mạnh.

Bởi lẽ, mục tiêu cuối cùng của giáo dục vượt trội chính là tiếp thu tinh hoa học thuật quốc tế kết tinh với bản sắc truyền thống. Bản sắc và sự toàn diện mới đưa thế hệ trẻ Việt Nam đi ra thế giới, cạnh tranh, khác biệt. Người Việt Nam không thể hội nhập toàn cầu hiệu quả, vượt trội nếu không trả lời được mình là ai, mình đến từ đâu.

Cũng chính vì lẽ đó, tại trường Tiểu học Việt Nam Tinh Hoa, mô hình giáo dục kết hợp giữa giáo viên Việt Nam và giáo viên nước ngoài trong cùng một lớp học đã được áp dụng. “Mô hình này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng ngôn ngữ mà còn tạo ra một môi trường đa văn hóa, nơi học sinh học cách tôn trọng và hiểu biết lẫn nhau,” thầy John Mcenhill, hiệu trưởng quốc tế của trường cho hay. Việc kết hợp giữa văn hóa phương Đông và phương Tây không chỉ giúp trẻ phát triển ngôn ngữ mà còn học cách nhìn thế giới từ nhiều lăng kính, biết tôn trọng sự khác biệt văn hóa, bổ sung kiến thức, phát triển toàn diện và sẵn sàng hội nhập quốc tế.

Bản sắc – “mã gen mềm” để xây dựng thương hiệu quốc gia

Ở góc độ là một chuyên gia về xây dựng và phát triển thương hiệu Việt Nam, chị Trần Tuệ Tri, Đồng cố vấn và sáng lập, Việt Nam Brand Purpose cho hay, có nhiều yếu tố để tạo một thương hiệu quốc gia nhưng mà con người là yếu tố rất quan trọng. Bởi “mỗi một con người sẽ là một đại sứ thương hiệu. Và như vậy, giáo dục đóng vai trò quan trọng không kém.” 

Và để Việt Nam trở thành một thương hiệu được tôn trọng và yêu mến, từng người dân phải trở thành một công dân có ích cho xã hội, có khả năng tạo giá trị không chỉ cho đất nước mà còn cho cả thế giới. 

Tuy nhiên, để hình thành nên những công dân như vậy, theo chị Tri, giáo dục chính là điểm khởi đầu. Và mô hình giáo dục hiện tại, nếu vẫn chỉ xoay quanh các chỉ số điểm số và thành tích thi cử – sẽ không đủ để chuẩn bị cho thế hệ trẻ bước vào một thế giới đầy biến động.

“Chúng ta vẫn đang nói với con mình: con phải học giỏi. Nhưng ‘học giỏi’ được hiểu là gì? Điểm cao môn Toán, Văn hay thi vào trường chuyên? Điều này vô hình trung tạo ra một hệ giá trị học lệch – hướng đến thành tích chứ không hướng đến phẩm chất,” chị Tri chia sẻ.

Trong bối cảnh thế giới thay đổi nhanh chóng, điều giáo dục cần chuẩn bị không chỉ là kiến thức nền tảng, mà là ba nhóm năng lực: Nền tảng học thuật như ngôn ngữ, toán học, công nghệ; Năng lực thế kỷ 21 gồm tư duy phản biện, sáng tạo, giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề và Phẩm chất cá nhân là khả năng thích nghi, kiên trì, thấu cảm và hiểu mình là ai trong thế giới rộng lớn.

Song song đó, chị cũng đề cập đến việc bản sắc văn hóa dân tộc, nếu chỉ được giảng dạy như một tập hợp sự kiện lịch sử, ngày tháng, mốc thời gian sẽ trở nên khô cứng, khó tiếp cận và dễ bị lãng quên. Chị Tri cho rằng điều quan trọng là làm sao để trẻ hiểu sâu và cảm được bản sắc dân tộc, thay vì chỉ “học thuộc để thi.”

Chính vì giáo dục đóng vai trò nền tảng và lâu dài, cho nên không chỉ đơn thuần là trang bị tri thức, giáo dục cần định hình tư duy bản sắc, giúp con người hiểu rõ mình là ai trong dòng chảy văn hóa – lịch sử dân tộc, và mình đại diện cho điều gì khi đối thoại với thế giới. Một nền giáo dục nuôi dưỡng sự tự tin, tính chủ động, tinh thần khai mở và lòng tự tôn dân tộc sẽ tạo nên những “mã gen mềm” cho bản sắc quốc gia – thứ không hữu hình như sản phẩm hay khẩu hiệu, nhưng bền vững và lan tỏa trong tâm trí cộng đồng quốc tế.

Cầu nối giữa truyền thống và hiện đại

Bên cạnh giáo dục, nhiều nghệ sĩ trẻ Việt Nam đã chứng minh rằng văn hóa truyền thống được tái hiện bằng hơi thở đương đại, qua âm nhạc, hình ảnh, sân khấu cũng có thể mang thương hiệu Việt vươn ra biển lớn và chạm đến trái tim công chúng trẻ. Đây chính là cách kể chuyện sáng tạo, để mỗi tác phẩm không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật, mà còn trở thành “đại sứ văn hóa” trong lòng khán giả trong nước và quốc tế.

Như cách nghệ sĩ Guitar Dzung trải lòng về quyết định chọn văn hóa Việt Nam làm kim chỉ nam cho các sản phẩm âm nhạc của mình, anh nói “giá trị văn hóa truyền thống là gia tài của ông bà để lại cho tất cả chúng ta. Đó là những cái mà người Việt Nam chúng ta ai cũng có phần, tùy mình sử dụng phần văn hóa mà ông bà đã trao lại cho mình như thế nào thôi?”

Thật vậy, từng câu nhạc, từng nốt luyến láy, phong cách xử lý âm thanh,… tất cả được anh Dzung đưa vào một tổng thể dễ tiếp cận, hiện đại và tinh tế nhưng vẫn mang đậm nét hồn Việt Nam. Đó không chỉ là nghệ thuật – mà là bản lĩnh kể chuyện bằng văn hóa dân tộc.

Không thể phủ nhận, phía sau mỗi tác phẩm thành công là sự dày công chuẩn bị của người nghệ sĩ. Nhưng như anh Dzung chia sẻ, điều quan trọng không nằm ở cái gì được đưa vào, mà là mình hiểu nó sâu đến mức nào. Hiểu rõ nguồn gốc, ngữ cảnh sử dụng, tinh thần trong từng yếu tố văn hóa mới cho phép người nghệ sĩ xử lý chúng một cách có chiều sâu, sáng tạo và đúng tinh thần. Và chính chiều sâu nghiên cứu đó của người thực hiện là “bệ phóng” để các tác phẩm mang bản sắc Việt Nam chạm được đến trái tim người nghe quốc tế, và không bị nhầm lẫn với bất kỳ ai.

Đối với Việt Nam – một quốc gia có chiều sâu lịch sử, đa dạng vùng miền, phong phú truyền thống, thì kho tàng văn hóa dân tộc chính là “chất liệu độc quyền” cho các sản phẩm nghệ thuật, âm nhạc và sáng tạo. Việc tích hợp yếu tố văn hóa vào tác phẩm không chỉ tạo nên dấu ấn riêng biệt, mà còn là cách quảng bá hình ảnh con người, đất nước Việt Nam một cách tự nhiên và đầy cảm xúc.

Từ nhiều góc nhìn, các diễn giả đều khẳng định: giáo dục bản sắc không chỉ là một phần trong chương trình học – mà cần là tinh thần xuyên suốt của cả hệ thống giáo dục. Khi kết hợp giữa mô hình giáo dục vượt trội, tích hợp tinh hoa học thuật và phát huy bản sắc dân tộc, Việt Nam có thể nuôi dưỡng một thế hệ công dân toàn cầu tự tin bước ra thế giới mà không đánh mất cội nguồn. Và để lắng nghe đầy đủ buổi tọa đàm, mời quý khán giả xem lại tại đây.

Chương trình hân hạnh nhận được sự đồng hành của Embassy Education – Hệ sinh thái giáo dục toàn diện tiên phong tại Việt Nam trong nội dung này.