Trong chương trình Healthier Happier Tiến sĩ Lê Nguyễn Anh Khôi đã chia sẻ cách để nuôi dưỡng những kết nối bền vững trong đời sống hiện đại dưới góc nhìn của trị liệu hệ thống, khoa học thần kinh và tâm lý học lâm sàng. 

Lê Nguyễn Anh Khôi là Tiến sĩ chuyên ngành Trị liệu cặp đôi và gia đình, Đại học Syracuse, Hoa Kỳ. Thành viên Hiệp hội Trị liệu Hôn nhân và Gia đình Hoa Kỳ (American Association of Marriage and Family Therapy). Với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực tâm lý học, anh Lê Nguyễn Anh Khôi hỗ trợ các gia đình và cặp đôi gặp mâu thuẫn trong giao tiếp và khó khăn trong việc xây dựng đời sống chung. Hiện đang là Giảng viên tại trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân Văn TPHCM và các trường khác.

Mối quan hệ – nền tảng quan trọng của hạnh phúc cá nhân

Bản ngã của mỗi cá nhân được kiến tạo trong mối tương tác với người khác, thông qua gia đình, bạn đời, cộng đồng và xã hội. Như Tiến sĩ Lê Nguyễn Anh Khôi phân tích, “con người là sinh loài mang tính xã hội, chỉ thực sự tìm thấy ý nghĩa bản thân trong mạng lưới kết nối xung quanh mình.” Đây không chỉ là quan điểm triết học, mà là một thực tế sinh học.

Nghiên cứu kéo dài 85 năm của Đại học Harvard, do Tiến sĩ Robert Waldinger dẫn dắt, đã chỉ ra rằng “những người sở hữu các mối quan hệ chất lượng cao có xu hướng hạnh phúc hơn, khỏe mạnh hơn và sống thọ hơn.” Ở chiều ngược lại, nhà khoa học thần kinh Richard Davidson khẳng định sự cô đơn là một trong những yếu tố làm suy giảm nghiêm trọng chỉ số well-being và làm gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần.

Việc nhìn nhận bản thân trong trạng thái tương thuộc, tức vừa kết nối, vừa chịu ảnh hưởng và chấp nhận sự phụ thuộc lẫn nhau – chính là chìa khóa để kiến tạo một cuộc sống an lạc. Thế nhưng, vì sao dù hiểu rõ điều này, nhiều người vẫn liên tục mắc kẹt trong những mối quan hệ rạn nứt?

Giải mã các mô thức gắn bó trong mối quan hệ

Để thực sự hiểu mình và hiểu người, chúng ta cần nhìn lại những trải nghiệm đầu đời. Vì các khó khăn trong việc tin tưởng, gắn kết hay duy trì mối quan hệ ở tuổi trưởng thành thường bắt nguồn từ ba yếu tố chính: chất lượng gắn bó với người chăm sóc đầu tiên, cách quan sát người lớn xử lý mâu thuẫn, và những kỳ vọng vô hình từ xã hội.

Dưới góc độ khoa học thần kinh, vùng vỏ trán ổ mắt (Orbitofrontal Cortex – OFC) hoạt động như một “bộ máy dự báo” trong quan hệ. OFC không chỉ lưu giữ ký ức gắn bó, mà còn hình thành mô hình dự đoán về phần thưởng và hình phạt trong tương tác xã hội. Khi một đứa trẻ lớn lên trong môi trường thiếu ổn định cảm xúc, não bộ sẽ ghi nhận mối quan hệ như một vùng nguy hiểm.

Khi trưởng thành, mô thức này vận hành như một chế độ “lái máy bay tự động”. Chẳng hạn, trước tình huống đối phương phản hồi tin nhắn chậm, người có mô thức gắn bó an toàn thường diễn giải đó là điều bình thường. Ngược lại, người mang mô thức bất an dễ kích hoạt cảm giác bị bỏ rơi, từ đó phản ứng lo âu, kiểm soát hoặc tiêu cực hóa vấn đề.

Ý nghĩa then chốt nằm ở việc nhận diện những mô thức này để thoát khỏi phản ứng tự động, giành lại quyền chủ động trong cách cảm nhận và hành xử, thay vì để những tổn thương quá khứ chi phối hiện tại.

Cách xây dựng một mối quan hệ lành mạnh

Để duy trì một mối quan hệ lành mạnh, Tiến sĩ khuyên chúng ta cần xây dựng một “Bản đồ tình yêu” (Love Map), tức là sự hiểu biết tường tận về thế giới nội tâm, những nỗi sợ và ước mơ của đối phương. Trong đó, nỗ lực xây dựng sự an toàn, lòng tin, cam kết, tinh thần đồng hành và duy trì tình yêu với đối phương là những yếu tố cốt lõi.

Tuy nhiên, một mối quan hệ lành mạnh không đồng nghĩa với việc không có mâu thuẫn mà là “khi có trục trặc, chúng ta có thể cùng nhau đối diện và xử lý nó như một đội nhóm”,  TS. Anh Khôi chia sẻ.

Một mối quan hệ lành mạnh là khi có trục trặc, chúng ta có thể cùng nhau đối diện và xử lý nó như một đội nhóm.

Sự khác biệt về nhu cầu, cảm xúc hay góc nhìn là điều không thể tránh khỏi trong bất kỳ mối quan hệ gắn bó lâu dài nào. Điều tạo nên sự khác biệt nằm ở cách các bên phản ứng trước mâu thuẫn, các cặp đôi nên học cách tách bạch giữa con người và vấn đề, tập trung vào việc tìm giải pháp thay vì chứng minh ai đúng, ai sai. Chính khả năng giữ được tinh thần hợp tác này giúp mối quan hệ không bị bào mòn sau mỗi lần xung đột, mà ngược lại, còn trở nên vững chắc hơn theo thời gian.

Chúng ta thường nghe câu nói: “Có hiểu mới có thương”, hiểu là một điểm khởi đầu quan trọng, nhưng chưa đủ để duy trì mối quan hệ lành mạnh. Hiểu  về tổn thương quá khứ của nhau giúp các cặp đôi xây dựng lòng trắc ẩn, từ đó chủ động điều chỉnh cách phản ứng, giao tiếp và giải quyết mâu thuẫn. 

Chính sự dịch chuyển từ thấu hiểu sang hành động này mới là yếu tố quyết định mối quan hệ thoát khỏi bế tắc và tiến tới sự chữa lành thực sự.

Ví dụ, thay vì rơi vào vòng lặp đổ lỗi “vì quá khứ của anh nên anh mới hành xử như vậy”, các bên học cách đặt câu hỏi mang tính xây dựng hơn: “chúng ta cần thay đổi điều gì để mối quan hệ trở nên an toàn và lành mạnh hơn?” Chính sự dịch chuyển từ thấu hiểu sang hành động này mới là yếu tố quyết định mối quan hệ thoát khỏi bế tắc và tiến tới sự chữa lành thực sự.

Sau cùng, chính sự thấu hiểu và lòng trắc ẩn là chất xúc tác mạnh mẽ nhất giúp con người sống một cuộc đời ý nghĩa, trọn vẹn và hạnh phúc hơn trong thế giới đầy biến động hôm nay.

Để theo dõi đầy đủ cuộc trò chuyện của anh Anh Khôi trong chương trình Healthier Happier, bạn có thể nhấn vào đây.