PGS.TS Nguyễn Ái Việt là nguyên Viện trưởng Viện Công nghệ Thông tin (ĐHQG Hà Nội), thành viên Ban Chỉ đạo 57, đồng thời là nhà sáng lập Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ Nhân tạo tạo sinh (IGNITE). Ông cũng là người sáng lập Hội Ái Việt – sáng kiến kết nối và thúc đẩy các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài quay về đóng góp tri thức cho đất nước. Với nhiều năm nghiên cứu và làm việc trong môi trường quốc tế, ông được biết đến như một tiếng nói phản biện sâu sắc về chiến lược khoa học – công nghệ và con đường phát triển bền vững của Việt Nam.

Khi văn minh đi nhanh hơn văn hóa – Nút thắt cốt lõi của sáng tạo Việt Nam

PGS.TS Nguyễn Ái Việt chỉ ra một nghịch lý lớn của Việt Nam. Chúng ta tiếp cận rất nhanh với công nghệ, internet và mạng xã hội, nhưng tư duy nền tảng và phương pháp luận sáng tạo lại chưa theo kịp. Theo ông, xã hội đang tiến lên nhanh về mặt văn minh, tức công cụ, kỹ thuật và hạ tầng, nhưng vẫn còn nhiều khoảng trống về văn hóa, đặc biệt là cách tư duy, cách đặt vấn đề và cách giải quyết vấn đề một cách bền vững.

Ông cho rằng lịch sử chiến tranh kéo dài đã hình thành trong xã hội một tâm lý đối phó để sinh tồn, khiến con người ưu tiên giải quyết những vấn đề trước mắt hơn là đầu tư cho các kế hoạch dài hạn. Từ đó nảy sinh tâm lý sợ sai và sợ thất bại, khiến nhiều người ngại thử nghiệm và ngại bước ra khỏi vùng an toàn, trong khi sáng tạo khoa học lại đòi hỏi sự dấn thân và chấp nhận rủi ro.

PGS.TS Nguyễn Ái Việt không cho rằng văn hóa là bất biến. Ông nhấn mạnh rằng lịch sử thế giới đã chứng minh văn hóa hoàn toàn có thể thay đổi để thích nghi với thời đại, nếu xã hội có đủ quyết tâm và một tầm nhìn dài hạn.

Chúng ta đi rất nhanh về văn minh, nhưng nếu không thay đổi văn hóa tư duy và cách tiếp cận vấn đề, thì khó tìm ra được những giải pháp sáng tạo, toàn diện và mang tính gốc rễ.

Kế hoạch Ba Đình –  Đổi cách nghĩ trước khi đổi công nghệ

Theo PGS.TS Nguyễn Ái Việt, nếu Việt Nam muốn trở nên tốt hơn, con đường gần như duy nhất là khoa học và công nghệ. Tuy nhiên, để con đường này thực sự tạo ra chuyển biến, Việt Nam buộc phải lựa chọn những cách tiếp cận mới, sâu về tư duy, dài về tầm nhìn và bền về nền tảng văn hóa sáng tạo.

Từ yêu cầu đổi mới đó, ông đề xuất Kế hoạch Ba Đình như một phương pháp tiếp cận mới cho chiến lược khoa học công nghệ Việt Nam hướng tới mốc 2045. Tư duy chiến lược này được xây dựng trên ba điểm cốt lõi.

Thứ nhất, chiến lược phải bắt nguồn từ tư duy lớn. Thay vì giao toàn bộ việc xây dựng chiến lược cho bộ máy hành chính, chiến lược quốc gia cần được khởi xướng bởi các think tank, các nhà tư tưởng và những lãnh đạo có tầm nhìn, nhằm tránh việc triển khai rời rạc và mất định hướng.

Thứ hai, khoa học phải gắn trực tiếp với các bài toán kinh tế xã hội của đất nước. Nghiên cứu không nhằm chứng minh năng lực học thuật đơn thuần, mà phải xuất phát từ những thách thức lớn như môi trường, hạ tầng, nông nghiệp và y tế. Ông dẫn Dự án Manhattan của Mỹ để cho thấy khoa học, khi được tổ chức đúng cách, có thể tạo ra giá trị dài hạn vượt xa một sản phẩm đơn lẻ.

Thứ ba, cần vai trò của người kiến trúc sư tổng thể. Theo PGS.TS Nguyễn Ái Việt, Việt Nam đang thiếu những cá nhân có tư duy hệ thống, đủ năng lực nhìn toàn cảnh và kết nối các chuyên gia. Khi thiếu vai trò này, hoạt động nghiên cứu dễ bị chia nhỏ và kém hiệu quả.

Giáo dục cốt lõi, AI thực tiễn và cuộc cách mạng tỉnh thức

Trong giáo dục, PGS.TS Nguyễn Ái Việt theo đuổi triết lý đơn giản hóa để nắm bắt bản chất vấn đề. Theo ông, người học cần nhìn được toàn cảnh trước khi đi sâu vào chi tiết, bởi chỉ khi hiểu cấu trúc nền tảng, tri thức mới có thể mở rộng một cách chủ động và linh hoạt.

Ông minh họa điều này qua cách dạy lập trình cho những người mất gốc, bắt đầu từ các nguyên lý căn bản nhất như khai báo, vào ra dữ liệu và xử lý logic thông qua vòng lặp và rẽ nhánh. Khi đã nắm được cốt lõi, người học không còn phụ thuộc vào cú pháp hay công cụ cụ thể, mà có thể tự phát triển tư duy để giải quyết nhiều bài toán khác nhau.

Với trí tuệ nhân tạo, PGS.TS Nguyễn Ái Việt đưa ra một quan điểm thực tế và tỉnh táo. Ông cho rằng Việt Nam không nên chạy theo cuộc đua xây dựng các mô hình AI quy mô lớn vốn đòi hỏi nguồn lực khổng lồ, mà cần tập trung ứng dụng AI để nâng cao năng suất lao động trong những lĩnh vực thiết yếu như nông nghiệp, y tế và giáo dục. Theo ông, giá trị thật sự của AI không nằm ở độ lớn của mô hình, mà ở mức độ nó cải thiện được chất lượng cuộc sống và hiệu quả xã hội.

Ở tầm nhìn xa hơn, PGS.TS Nguyễn Ái Việt cho rằng sau cuộc cách mạng tri thức, nhân loại sẽ bước vào một cuộc cách mạng sâu sắc hơn, đó là cuộc cách mạng tỉnh thức. Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng đảm nhiệm tốt các bài toán thông minh, con người buộc phải học cách làm chủ bản thân, hành động nhân bản và tìm kiếm hạnh phúc một cách có ý thức.

Để nghe trọn vẹn tập Podcast này, mời quý vị truy cập link tại đây.