Đại tướng Phạm Văn Trà là một chính khách Việt Nam, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam. Ông mang quân hàm Đại tướng, giữ các chức vụ như: Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam từ 1995 – 1997, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam từ năm 1997 đến năm 2006, Ủy viên Bộ Chính trị khóa VIII, IX. 

Không chỉ được biết đến là vị tướng dày dạn trận mạc trên khắp các chiến trường miền Nam Việt Nam, Đại tướng Phạm Văn Trà còn là người đã tiếp nối tinh thần và nghệ thuật dụng binh tài tình của vua Trần Nhân Tông trong hoạt động quân sự. 

Đối với xã hội, Đại tướng là người đã xây dựng hàng loạt Thiền viện Trúc Lâm ở các Tỉnh Nam Bộ từ lời tâm huyết của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt nhắn nhủ lại với mong muốn nuôi dưỡng đời sống tâm linh cho người Việt. Bên cạnh đó, nhiều chương trình chăm lo cho đời sống nhân dân cũng được ông chú trọng thực hiện. 

Và trong tập đầu tiên của mini series “Non sông nghìn thuở”, bên trong khung cảnh yên bình và linh thiêng của Thiền viện Trúc Lâm Hộ Quốc tại Phú Quốc, cuộc trò chuyện quý giá với vị danh tướng tài ba, đã mở ra nhiều góc nhìn sâu sắc về câu chuyện cầm quân giữa quá khứ và hiện tại.

Gốc rễ của quốc phòng nằm ở đời sống nhân dân 

Với tư duy đi trước thời đại, Trần Nhân Tông không chỉ là một vị vua anh minh, có tài thao lược nơi sa trường, mà còn là nhà lãnh đạo hiểu sâu sắc về sức mạnh nội lực của quốc gia – chính là lòng dân. Ngài đã thành công trong việc tin phục được lòng người, khơi dậy ý chí toàn dân, từ đó tạo nên một khối đoàn kết vững chắc phía sau triều đình. Thế nhưng, mối ưu tâm lớn nhất của bậc minh quân không chỉ nằm ở “quốc thái” mà còn ở “dân an”.

Có lẽ vì vậy mà ngay từ những phút đầu, Đại tướng Phạm Văn Trà đã nhấn mạnh: “Trần Nhân Tông có cái vĩ đại là luôn nghĩ cho dân, luôn lo cho dân. Dân mới là người giữ nước. Lo cho dân chính là lo cho quốc phòng, lo cho đất nước” Đó không chỉ là lời ngợi ca, mà còn là sự ghi nhận rõ ràng về chiến lược giữ nước bằng lòng dân của ông cha ta ngàn đời nay.

Hơn 700 năm sau, những bài học “lấy dân làm nền, dụng người bằng đức” của vua Trần Nhân Tông vẫn âm vang trong cách hành xử và tư duy của thế hệ lãnh đạo kế thừa. Tiếp nối trí đức Trần triều không chỉ trong thời chiến mà cả trong thời bình, “thế trận lòng dân” vẫn là nền tảng vững chắc để bảo vệ chủ quyền quốc gia. 

Lý giải cho triết lý này, Đại tướng bày tỏ “Dân có sống ấm no hạnh phúc thì dân mới nghĩ đến bảo vệ Tổ quốc. Chứ khi dân còn khổ, chế độ nào họ cũng chả quan tâm.” Vậy nên, việc xây dựng kinh tế quốc phòng chính là tạo điều kiện để người dân không chỉ sống tốt mà còn trở thành lực lượng hậu cần sẵn sàng khi cần thiết. Ví dụ như những người lính tham gia nghĩa vụ quân sự, quân đoàn cần có trường dạy nghề cho họ, để sau khi hoàn thành nghĩa vụ trở về quê nhà, bộ đội có công ăn việc làm ổn định, đời sống vững chắc. Bởi đó chính là lực lượng dự bị chiến lược giữ lại cho quân đội mà “khi cấp thiết họ sẵn sàng tham gia bảo vệ Tổ quốc,” Tướng Trà khẳng định.

Gắn kinh tế với quốc phòng không phải là việc làm mới, nhưng lại được kết nối khéo léo trong chiến lược phát triển đất nước: tạo điều kiện để dân làm ăn, sản xuất, nâng cao đời sống – chính là tạo tiềm lực cho quốc phòng. Thật vậy, “kinh tế quốc phòng chính là chỗ dựa cho nhân dân.” Khi người dân no ấm, người dân sẽ sẵn lòng bảo vệ mảnh đất của mình, tổ quốc của mình. Từ đó, góp phần gia tăng sức mạnh tổng lực quốc gia. 

Dù không mới mẻ, nhưng triết lý này cũng đồng thời là lời nhắc nhở cho thế hệ làm chính sách hôm nay: không thể có một thế trận quốc phòng mạnh nếu lòng dân bất an. Củng cố quốc phòng là quá trình dài hơi và toàn diện, khởi đầu từ đời sống sinh kế của người dân.

Nền tảng đạo lý cho lòng dân vững bền

Không chỉ nổi bật trong nghệ thuật lãnh đạo của đề cao tinh thần dân chủ, trọng hiền tài, kết sức dân. Phật Hoàng Trần Nhân Tông còn là người đã sáng lập ra Thiền Phái Trúc Lâm Yên Tử – dòng thiền thuần túy gắn liền với văn hóa tâm linh của người Việt. Với những nét rất riêng và độc đáo đã tạo nên không khí tu tập – hành thiền sôi nổi và lan tỏa khắp nơi trong cả nước, từ trong triều ra ngoài nội. “Cái gì hay của đạo Phật thì vẫn giữ, nhưng vẫn có những nét đặc trưng mang đậm tinh thần và bản sắc Việt Nam,” tướng Trà nhận xét. 

Không phân tăng hay tục, không cổ xúy mê tín dị đoan, Trần Nhân Tông dạy người dân hiếu đạo bằng hành động chăm sóc cha mẹ khi còn sống, không phải bằng hình thức thờ cúng rườm rà khi họ đã mất. Với ông, đạo là để phụng sự đời – đúng với tinh thần “Phật giáo Việt Nam với dân tộc tuy hai mà một.” Đây cũng là một trong những nét đặc sắc của Phật giáo đời Trần là tính tích cực nhập thế “Đạo đời bất dị”, nghĩa là đạo và đời không tách rời nhau. 

Chính nhờ sự kết hợp hài hòa giữa tính nhập thế và xuất thế, Phật giáo nhà Trần bấy giờ đã yểm trợ đắc lực cho công cuộc bảo vệ và xây dựng đất nước của triều đình. Bởi lẽ “không chỉ có dân tu, mà vua cũng tu, chùa chiềng đâu đâu cũng có,” ông mô tả. Không những vậy, chùa và các vị thiền sư còn trở nên gắn bó thân thiết với người dân, góp phần động viên nhân dân trong những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.

Tại sao một vị tướng như Phạm Văn Trà lại gắn bó sâu sắc với Phật giáo đời Trần? Trả lời cho câu hỏi này, ông bộc bạch, không phải ngẫu nhiên nhà Trần lại chọn xây dựng một dòng thiền riêng – Thiền phái Trúc Lâm, thay vì tiếp tục du nhập hoặc giữ nguyên các hệ phái từ Trung Hoa, Ấn Độ, Tây Tạng. Trong đó, Trần Nhân Tông – vị vua duy nhất sau khi thoái vị đi tu và trở thành Phật hoàng đã đặt ra một khuôn mẫu Phật giáo mang đậm tinh thần dân tộc: giản dị, thiết thực, gắn với đời sống.

Đại tướng Phạm Văn Trà cho rằng, tư tưởng ấy là cái “chất” mà người Việt cần được tiếp nối. Khi Phật giáo không xa lạ, không tách biệt mà gắn liền với dân tộc, với văn hóa bản địa, thì nó trở thành một cột trụ nâng đỡ lòng dân.Và khi lòng dân vững, nước sẽ vững.

Chiến lược an dân thông qua văn hóa tâm linh

Là một người lính đi lên từ những trận đánh khốc liệt chống Pháp, chống Mỹ, rồi giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Quốc phòng trong giai đoạn chuyển mình của đất nước, Đại tướng Phạm Văn Trà hiểu sâu sắc rằng giữ nước không chỉ bằng quân đội mà còn bằng văn hóa và tâm hồn dân tộc. Từ đó đến nay hơn 8 thế kỷ, trải qua những thăng trầm của lịch sử, văn hóa tâm linh đã trở thành một bộ phận quan trọng của văn hóa dân tộc, có ảnh hưởng và tác động đến nhiều mặt đời sống xã hội. 

Chính vì thế, sau khi rời nhiệm vụ chính trị – quân sự, Đại tướng Phạm Văn Trà không chọn nghỉ ngơi, mà tiếp tục một “cuộc chiến” thầm lặng khác – dựng xây đời sống tâm linh cho cộng đồng. Cụ thể, ông đã dành những năm tháng hậu chiến để khởi xướng và tham gia xây dựng thiền phái Trúc Lâm khắp các tỉnh miền Tây Nam Bộ.

Đến nay, với sự tiên phong vận động từ Đại tướng, đã có hơn 23 tỉnh thành có mặt dòng Thiền Trúc Lâm. Từ Thiền viện Trúc Lâm Hộ Quốc ở Phú Quốc (Kiên Giang) đến hàng loạt thiền viện trải dài từ Cần Thơ, Sóc Trăng, Trà Vinh, An Giang, Đồng Tháp, Bạc Liêu,… Không gian tâm linh Việt Nam lần lượt được thắp sáng, giúp người dân có nơi nương tựa tinh thần, gắn kết cộng đồng và giáo dục đạo lý. 

Xây dựng thiền viện không đơn thuần là công trình tôn giáo, mà còn là trung tâm giáo dục truyền thống, chấn hưng văn hóa, phát triển du lịch và ổn định xã hội. Đối với Tướng Trà, đây là một hình thức “trả ơn dân, chăm sóc dân”, góp phần nuôi dưỡng đời sống tâm hồn của người Việt, khi mà kinh tế đi lên nhưng nhiều giá trị văn hóa, đạo lý dần bị bào mòn. Với ông, đó là “mặt trận mềm” của quốc phòng – mặt trận của ý thức dân tộc.

Từ những chia sẻ đầy sâu sắc và chân thành của Đại tướng Phạm Văn Trà, người xem phần nào hiểu được “cầm quân thời bình” không còn là chuyện thao lược trên chiến trường. Đó là nghệ thuật quy tụ lòng dân, bảo vệ biên cương bằng văn hóa, giữ gìn hòa bình bằng đạo đức và niềm tin. Như chính câu chuyện của Tướng Trà đã chứng minh cho việc một vị tướng có thể tiếp tục giữ nước ngay cả khi đã rời quân ngũ – bằng cách gìn giữ linh hồn dân tộc.

Và để lắng nghe đầy đủ cuộc trò chuyện giữa Đại tướng Phạm Văn Trà và host Quốc Khánh trong tập 1 của mini series “Non Sông Nghìn Thuở”, mời quý độc giả xem lại tại đây.

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn Biti’s đã đồng hành trong nội dung của tập podcast này.